ion

بهمن نامور مطلق: هیچ متنی عریان نیست

تحلیل نشانه شناختی پوستر جشنواره فجر

اندیشه /
شناسه خبر: 318727

در پوستر سی و ششمین جشنواره فجر, پیکره «سیمرغ» به معنای وحدت است که به نوعی می‌تواند طیف‌های مختلف ژانرهای سینمایی را نمایندگی کند. اما با این حال، طبیعت سینما، چنان که باید در آن دیده نمی‌شود. به این معنا که اگر پوستر به عنوان پوستر هنرهای تجسمی معرفی می‌شد، هیچ اشکالی به آن وارد نبود، اما این پوستر کمتر به آن وجه سینمایی اشاره دارد و ارجاعاتش به خود هنر سینما بسیار ضمنی است و تا حدودی می‌توان گفت در این رابطه دچار ضعف است.

ایران آنلاین / گروه اندیشه:

در مطالعات آثار هنری و ادبی رویکردهای مختلفی وجود دارد که رویکرد «ساختارگرایانه» یا «متن‌گرایانه» یکی از آنها است که سعی دارد اثر را تنها در حوزه متنی مورد مطالعه قرار دهد و چندان با «گفتمان» و «بافت» سر و کار ندارد.

اما فارغ از نظریه‌هایی که بر «متن» تأکید دارند، نظریات فرامتنی از ژرار ژنت و رولات بارت نیز وجود دارد که میان «متن» و «پیرامتن» تمایز می‌گذارند و «متن» را هسته اصلیِ خلقِ اثر ِهنری و ادبی می‌دانند که پیام اصلی مؤلف در آن گنجانده می‌شود و می‌تواند شامل چندین پیرامتن باشد که به فهم و خوانش بهتر متن کمک می‌کنند.

واقعیت این است که هیچ متنی عریان نیست و همواره متن‌ها در پوششی از پاره‌متن‌ها قرار می‌گیرند؛ به عنوان مثال «جلد کتاب» جزئی از متن کتاب نیست ولی در واقع پیرامتنی است که متن کتاب را در بر گرفته است که هم مخاطب را ترغیب می‌کند به متن کتاب ورود کند و هم شامل اطلاعاتی است که به فهم متن کمک می‌کند.

به این اعتبار، پیرامتن‌ها دو دسته‌اند؛ «متصل» و «منفصل». پیرامتن‌های متصل آنهایی هستند که با متن پیوند خورده‌اند؛ همچون تیتراژ آغاز و پایان یک فیلم که پیرامتنی برای متن فیلم بشمار می‌روند.

 اما پیرامتن‌های منفصل آنهایی هستند که از دور متن را معرفی می‌کنند؛ همچون تیرز فیلم سینمایی که در تلویزیون پخش می‌شود یا پوستر نمایشگاه یا جشنواره که پیرامتن‌های منفصل نسبت به متن اصلی محسوب می‌شوند.

به طور کلی کار پیرا‌متن‌ها، «اطلاع‌رسانی» و «اغواگری» است. یعنی هم درباره خود متن‌ یکسری اطلاعات می‌دهند و متن را معرفی کنند و هم می‌توانند نظر مخاطب را جلب کنند. دریدا بحث قابل تأملی درباره پیرامتن‌ها دارد و پرسش می‌کند که آیا این پیرامتن‌ها هم می‌توانند متن محسوب شوند؟ او در نهایت به این نتیجه می‌رسد که نه متن هستند و نه غیرمتن.

بنابراین، پیرامتن‌ها، بخش بسیار مهم در جلب توجه مخاطب و همچنین اطلاع‌رسانی در خصوص خود متن هستند. متأسفانه در فرهنگ ما به پیرامتن‌ها کمتر توجه می‌شود و به تعبیری فرهنگ پیرامتنی ضعیفی داریم و بیشتر بر خود متن تمرکز می‌کنیم و این ناشی از همان فرهنگ مرکزیت‌گرای ما است که طی آن، اساسا به بسته‌بندی و پوستر توجه کمتری می‌شود تا آنجا که حتی برخی به کپی‌برداری از پیرامتن‌ها متوسل می‌شوند. این در حالی است که پیرامتن‌ها خود بخشی از فرایند متن‌سازی هستند. از این رو، بین پیرامتن و متن باید نوعی همسنخی وجود داشته باشد.

با توجه به این مقدمه نظری که درباره نشانه‌شناسی متن گفته شد اگر بخواهیم پوستر سی و ششمین جشنواره فجر را مورد خوانش نشانه‌شناختی قرار دهیم و با توجه به نظریه بینامتنیت ژرار ژنت آن را تحلیل کنیم باید گفت پوستر به عنوان پیرامتنی که برای متن جشنواره فجر پیش‌بینی و رونمایی شده است ضمن دارا بودن لطافت‌های شاعرانه و هنرمندانه و رنگ‌های خوب، دربردانده حکمت و فلسفه ایرانی نیز هست.

پیکره «سیمرغ» به معنای وحدت است که به نوعی می‌تواند طیف‌های مختلف ژانرهای سینمایی را نمایندگی کند اما با این حال، طبیعت سینما، چنان که باید در آن دیده نمی‌شود. به این معنا که اگر پوستر به عنوان پوستر هنرهای تجسمی معرفی می‌شد، هیچ اشکالی به آن وارد نبود، اما این پوستر کمتر به آن وجه سینمایی اشاره دارد و ارجاعاتش به خود هنر سینما بسیار ضمنی است و تا حدودی می‌توان گفت در این رابطه دچار ضعف است.

بحث دیگر در مورد «در برگرفتگی» است. بالاخره پوسترها، هیچگاه ناب و اصیل نیستند و بر اساس اصل بینامتنیت ما هیچ متنی نداریم که از ذهن ناب مؤلف بیرون آمده باشد. همیشه متن‌های دیگر در شکل‌گیری متن جدید تأثیرگذار بوده‌اند. پوستر به عنوان یک پیرامتن نیز، چنین است. متأسفانه پوسترها این اواخر بیشتر با الهام گرفتن از پوسترهای دیگر شکل گرفته‌اند. بنابراین تا حدی امری طبیعی است و به اعتقاد من، استفاده از تکنیک‌های قبلی را نمی‌توان کپی کاری تلقی کرد.

از طرف دیگر، پوستر سی و ششمین جشنواره فیلم فجر را می‌توان تداعی کننده «اسطوره ایکاروس» دانست. ایکاروس شخصیتی است که پدرش اسطوره معماری است. وقتی آنان در هزارتویی گیر می‌کنند پدرش بال‌هایی از پر و موم می‌سازد و از آنجا بگریزد اما از پسرش می‌خواهد به خورشید نزدیک نشود. اما ایکاروس چون حس گرما، حقیقت و روشنایی دارد، آنقدر مجذوب آفتاب می‌شود که نهایتا می‌سوزد. این اسطوره اشاره به آن دارد که اگر چیزی خوب است زیاد آن می‌تواند خوب نباشد.

سیمرغی که از زمین کنده می‌شود و در حقیقتِ آفتاب‌گونه آسمان حل می‌شود به نوعی تداعی‌گر اسطوره ایکاروس است. به این اعتبار، اسطوره ایکاروس خود پیرامتنی منفصل برای پوستر جشنواره به شمار می‌رود. این در حالی است که خود پوستر، پیرامتنی برای مراسم جشنواره فجر است. از دیدگاه ژرار ژنت اینچنین است که هیچ متنی عریان نیست.

 

 

 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.