ion

دکتر حسین شیخ رضایی (استاد فلسفه علم) پاسخ می گوید

تکنولوژی های جدید آیا نیازمند نظام اخلاقی جدیدی است؟

اندیشه /
شناسه خبر: 345410

پرسش اساسی اینجا است که آیا می‌توان با نظام‌های اخلاقی سابق برای تکنولوژی تصمیم گرفت یا به نظام‌های اخلاقی جدید نیاز داریم؟ این در حالی است که عده ای بر این باورند که تکنولوژی خنثی است و نمی‌تواند تأثیری بر اخلاق داشته باشد. یا اینکه اخلاق زمانی معنا می‌یابد که انسان با دیگری مواجه باشد و این دیگری به معنای انسان دیگر است.

ایران آنلاین / گروه اندیشه:

بهتر است به جای تکنولوژی از نظام‌های تکنولوژیک صحبت کنیم. مثلاً واکسن یک نوع تکنولوژی است. اما این پدیده در مجموعه‌ای تعریف می‌شود، انستیتویی که آن را تولید کرده. در کنار این مسأله یک سیستم پایش عمومی وجود دارد که می‌گوید در چه سنی کودکان باید واکسن بزنند و در کنار همه اینها پزشکانی هستند که توصیه‌های لازم را به ما می‌کنند. پس با یک شبکه و نظام مادی روبه‌روییم. به کل این مجموعه باید گفت واکسیناسیون.
منظور از نظام اخلاقی نیز نظامی است که به ما مجموعه‌ای از بایدها و نبایدها ارائه می‌دهد. گذار و حرکت ما از اخلاق دینی به اخلاق سکولار نیز پدیده‌ای است که رخ داده و نباید از آن غافل شویم. در اخلاق‌های سکولار نیاز به فرض خداوند را کنار می‌گذارند و برای تشخیص امر اخلاقی و غیراخلاقی به امر الهی ارجاع نمی‌دهند و معتقدند خودمان می‌توانیم تشخیص دهیم. اخلاق سکولار در فضای انقلاب علمی و روشنگری شکل گرفته است. بنابراین، می‌توان تأثیر فناوری را بر اخلاق مشاهده کرد. بعد از جنگ جهانی دوم نظریه‌پردازانی پیدا شدند که گفتند فناوری‌های جدید خصوصیاتی دارند که باعث می‌شود به نظام‌های اخلاقی جدید نیازمند باشیم. هانس یوناس یکی از این متفکران از شاگردان هایدگر است. او معتقد است به دلیل تکنولوژی‌های نوین کنش‌های انسانی گستره بی‌سابقه‌ای پیدا کرده است. به اعتقاد او، نظام‌های اخلاقی ویژگی‌های اساسی داشتند که امروز تمامی آنها دگرگون شده‌اند. مثلاً اینکه تکنولوژی خنثی است و نمی‌تواند تأثیری بر اخلاق داشته باشد. یا اینکه اخلاق زمانی معنا می‌یابد که انسان با دیگری مواجه باشد و این دیگری به معنای انسان دیگر است. یوناس اصلی را پیشنهاد می‌کند به نام اصل مسئولیت و می‌گوید چنان عمل کن که نتایج اعمال تو با تداوم زندگی انسانی سازگار باشد.

طبیعت نیز دارای حقوق اخلاقی است. پرسش اساسی اینجاست که آیا می‌توان با نظام‌های اخلاقی سابق برای تکنولوژی تصمیم گرفت یا به نظام‌های اخلاقی جدید نیاز داریم؟ متفکری به نام وینر چند مثال مطرح می‌کند. او می‌گوید معماری در آمریکا پارکی طراحی کرده که در آن پل‌‌هایی وجود دارند به صورت عمودی و با ارتفاع پایین. به این دلیل که اتوبوس‌ها نتوانند به برخی از قسمت‌ها وارد شوند. اتوبوس وسیله نقلیه‌ای است که فقرا از آن استفاده می‌کنند. وینر می‌گوید این معمار به دلیل تمایلات نژادپرستانه این کار را انجام داده.  مثال دیگر وینر تکنولوژی هسته‌ای است.

 

می‌گوید برای داشتن نیروگاه هسته‌ای باید کشور شما از لحاظ امنیتی در سطح بالایی باشد. چون امکان خرابکاری و ضرررساندن به مردم از طریق این تکنولوژی زیاد است. مثلاً گروه‌هایی تصمیم بگیرند از این تکنولوژی سوءاستفاده کنند. تفاوت این مثال با مثال قبل در ذات تکنولوژی است. در مورد دوم ذات تکنولوژی واجد ویژگی تخریب است. مثال دیگر گوشی‌های موبایل هوشمند است. این تکنولوژی به‌شدت مرکزگریز است و به‌سرعت تمام شهروندان را تبدیل به خبرنگار می‌کند. به عقیده وینر نظام‌های تکنولوژیک اقتضائاتی دارند. بخشی از این اقتضائات قطعاً اخلاقی‌اند. برخی با دیدگاه‌های وینر مخالفند و معتقدند نگاه ذات‌گرایانه به تکنولوژی غلط است.

تکنولوژی همچنین تصور ما از خودمان را عوض کرده که در نتیجه این مسأله، اخلاق نیز دگرگون می‌شود. به‌عنوان مثال آزمایشی وجود دارد که نشان می‌دهد قبل از اینکه ما تصمیم به انجام کاری بگیریم مغز ما فرمان آن را صادر کرده. این آزمایش نشان می‌دهد ما انسان‌ها اراده و اختیار نداریم بلکه توهم آن را داریم. مثال دیگر این است که امروزه تکنولوژی‌های تصویربرداری از مغز به ما نشان می‌دهند هر یک از قسمت‌های مغز مسئول چه اعمالی هستند. یکی از این قسمت‌ها احتمالاً مربوط به تصمیمات اخلاقی ماست. اگر این تکنولوژی به من نشان دهد این قسمت من بزرگ‌تر از فرد دیگری است آن وقت است که می‌بینیم تکنولوژی به ما یک تصور جبری می‌دهد و به این نتیجه خواهیم رسید که برخی اعمال از حوزه اخلاق جداست و در حوزه آناتومی و زیست‌شناسی قرار دارد. بنابراین دیدگاه‌های مختلف درباره تأثیر تکنولوژی بر اخلاق به چند دسته تقسیم می‌شود. گروهی که معتقدند تکنولوژی‌های جدید نیازمند نظام‌های اخلاقی متفاوت و کل‌نگرانه هستند.

گروهی که معتقدند تکنولوژی‌ها درون خود ذاتی دارند و نظم‌های اجتماعی را حاکم می‌کنند که نتایج اخلاقی دارند. گروه دیگر نیز می‌گویند اخلاق نیز امری مادی و زمینی است در نتیجه تصور ما از اخلاق عوض می‌شود. اما درباره تأثیر اخلاق بر تکنولوژی نکته اول این است که تکنولوژی امکانات جدیدی در اختیار ما می‌گذارد و این امکانات پرسش‌های جدیدی پیش می‌کشد. مثال رایج این نکته تکنولوژی‌های پزشکی است. بسته به تصمیم اخلاقی ما از برخی از این تکنولوژی‌ها استفاده خواهیم کرد و از برخی استفاده نخواهیم کرد. نکته دیگر ملاحظات اخلاقی در فرایند ساخت تکنولوژی است. مثلاً ما می‌توانیم قوانینی وضع کنیم تا انجام یک‌سری کارها در مرحله ساخت یک تکنولوژی ممنوع شود. گروهی دیگر نیز برساخت‌گراها هستند که می‌گویند اثرات، تفسیر و کاربرد تکنولوژی همه و همه در یک بافت اجتماعی ساخته می‌شوند. این‌گونه نیست که در ذات تکنولوژی باشند و بر ما تحمیل شوند./ مهر

 

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.