ion

روشنفکری دینی در ایران آیا پروژه موفقی بود؟

نقدی بر سخنان دکتر صادق زیباکلام درباره «شکست روشنفکری دینی»

اندیشه /
شناسه خبر: 355988

روشنفکری دینی به رغم تمامی نقدهایی که بر آن وارد است، به نظر می رسد که کارنامه ای کامیاب و قابل دفاعی داشته باشد و هنوز می توان به آن امیدوار بود که بتواند گره های ناگشودنی معرفتی و علمی فراوانی را به سرپنجه دانش و معرفتی که در اختیار دارد باز کند، کما این که تاکنون نیز چنین کرده است

ایران آنلاین /گروه اندیشه:

جناب دکتر صادق زیبا کلام اخیراً در برنامه گستره شریعت روشنفکری دینی و به ویژه کوشش های روشنفکران دینی را شکست خورده تلقی کردند. ایشان البته کوشش کردند برای سخنان خود دلایلی هم بیاورند که به نظر من موفق نبودند و اصل بحث را هم به بیراهه بردند. در این نوشتار نه چندان بلند کوشش می کنم ضمن نقد دیدگاه ایشان کارنامه کامیاب روشنفکری دینی در ایران را مورد واکاوی قرار دهم. تذکر این نکته را ضروری می دانم که بنده جسارت و شجاعت دکتر زیباکلام در ورود به بسیاری از مسائل سیاسی و اجتماعی کشور را ارزشمند تلقی کرده و به شخصیت فکری و علمی ایشان نیز همواره احترام می گذارم اما این موضوع مانع از نقد دیدگاه های ایشان نخواهد شد.

 دکتر زیباکلام در بخشی از سخنان خود گفته اند:«روشنفکری دینی در ایران به پایان رسیده چرا که راه حلی برای برون رفت از مشکلات ارائه نداده است». ممکن است منظور ایشان از پایان این باشد که روشنفکری دینی کارکرد خودش را از دست داده است که باید بگویم چنین نیست و در رد این ادعا  هنوز می توان از کارکرد روشنفکری دینی در بین بخشی از مردم جامعه به ویژه جوانان و دانشجویان که ما با آنها کم و بیش در ارتباط هستیم، سخن گفت. شاید گفته شود که اثبات این موضوع که "روشنفکری دینی کارکرد دارد"  نیازمند پژوهشی مستقل و دقیق است، بله من هم موافقم، اما در نبود چنین پژوهشی می توان این گونه استناد نمود که برخی شواهد و قرائن نشان از کارکرد روشنفکری دینی در جامعه دارد. همچنین وقتی به کارنامه روشنفکران دینی در کشورمان نگاه می کنیم به خوبی می بینیم که اقدامات مهم زیر را با موفقیت به انجام رسانده اند:

1. روشنفکران دینی توانسته اند این موضوع مهم را به طرفداران علم و دانش و طرفداران دین بیاموزند که می توان در قرن بیست و یکم هم دیندار بود و هم جانب عقلانیت، اخلاق، دانش و علوم جدید را نگاه داشت.

2. روشنفکران دینی با جِدّ و جهد بلیغ خویش  توانستند ضمن نقد  قرائت های رسمی، غیر اخلاقی، بنیادگرایانه و سنتی از دین، قرائت نواندیشانه ای از دین ارائه کنند و از این منظر دین را خواستنی تر، مطبوع تر، اخلاقی تر و دوست داشتنی تر جلوه دهند.

3.  آنان همچنین نقد جانانه ای به علوم جدید که با روش های صرفاً پوزیتیویستی درصدد حل و فصل تمامی مشکلات و مسائل انسان و عالَم بر آمده بودند، روا داشتند و به همگان آموختند که علوم جدید اگر چه خدمات شایان توجهی به بشریت روا داشته اند اما نباید از نقد و نقادی منطقی و عقلانی مصون بمانند و این گونه پنداشته شود که دیگر به دین نیازی نیست و بشر در دوران مدرن تنها به مدد علوم و دانش های جدید می تواند تمامی گرفتاری ها و مشکلات خویش را حل و فصل نماید.

4. آنان به طرفداران پر و پا قرص و سینه چاکان علوم تجربی جدید فهماندند که بشریت تنها نیازمند فرمول ها و قوانین علوم تجربی نیست و چنین نگاه های ساده انگارانه و خام اندیشانه ای را باید به کناری نهاد و ضمن توجه به جایگاه رفیع و ارزشمند علوم جدید با نقادی های منطقی و عقلانی کاستی های این علوم را نیز یادآور شد و هر علمی را در جای خویش به نیکویی دید. آنان به خوبی به ما آموختند که علوم جدید هر چه قدر هم متهورانه و بی باکانه عمل کنند اما و هزار اما جای دین و اخلاق و معنویت را نمی گیرند و بشریت و جامعه بدون اخلاق، دین و معنویت راه به جایی نخواهد برد.

5. از دیگر سو روشنفکران دینی به کسانی که علوم جدید، عقلانیت جدید و اخلاق جدید که از جمله ریشه های مدرنیته محسوب می شوند را بی مقدار و بی ارزش جلوه داده و می دهند نیز یادآور شدند که مدرنیته را خوب درک کنند و از این همه تحولات و تغییرات گسترده ای که در عالَم رخ داده است متکبرانه و مغرورانه غفلت نورزند و اگر خواهان بهروزی و سعادت آدمیان در این جهان و جهان دیگر هستند دستاوردهای عظیم بشری در قرون جدید را نیک خواهانه و صد البته با نقد و نظر پذیرا شوند.

6. روشنفکران دینی همچنین به ما و همگان آموختند که که اکنون ما در جهانی دیگر زندگی می کنیم که به گفته جامعه شناسان با «زیست جهان سنتی» تفاوت های بنیانی و اصولی دارد و« زیست جهان مدرن» تمام زندگی و بود و باش انسان های امروزین را در بر گرفته است و راه گزیر و گریزی هم از آن وجود ندارد. آنان به خوبی یادآور شدند  که  اصول و ارزش ها و قوانین «زیست جهان مدرن» تفاوت های اساسی با «زیست جهان سنتی» دارد و اگر کسانی لاحول گویان  فکر کنند که جهان مدرن بزرگ شده جهان سنتی است و هیچ تفاوتی میان اصول و ارزش های این دو جهان وجود ندارد خیال باطل و خام در سر می پرورانند و خلقی را به بیراهه و نا کجا آباد می کشانند.

7. روشنفکران دینی  بر خلاف ادعای نادرست برخی متفکران غربی که گمان کرده اند دین در قرن بیستم یا بیست و یکم چراغش خاموش می شود و دیندرای از جهان مدرن رخت برخواهد بست یادآور شده اند که این گونه نیست و کسانی که این گونه می اندیشند دِماغ باطل می پزند و آب در هاون می کوبند. روشنفکران دینی به خوبی در این زمینه یادآور شدند که جوامع دینی به سرعت به سمت متکثر شدن قرائت های دینی و   دینداری به پیش می روند و هر گونه برخورد با چنین تکثرها در قرائت از دین و دینداری قرین موفقیت نخواهد بود.

روشنفکری دینی به رغم تمامی نقدهایی که بر آن وارد است،  به نظر می رسد که  کارنامه ای کامیاب و قابل دفاعی داشته باشد و هنوز می توان به آن امیدوار بود که بتواند گره های ناگشودنی معرفتی و علمی فراوانی را به سرپنجه دانش و معرفتی که در اختیار دارد باز کند، کما این که تاکنون نیز چنین کرده است. روشنفکری دینی در کنار سایر نحله هایی که در صدد آشتی دین و دانش در جهان مدرن برآمده اند نحله ای قدرتمند و قابل قبول و جذاب برای بسیاری از علاقمندان این حوزه بوده است. روشنفکران دینی بدون هر گونه چشم داشت مالی و بدون در اختیار داشتن مناصب قدرت و ثروت و با کمترین امکانات و فقط به امید اصلاح اندیشه های دینی و به منظور  پاس داشتن دین و دانش و حق هر کدام را به درستی ادا کردن تمامی جد و جهد خویش را به کار بستند و در این راه از هیچ کوششی فروگذاری نکردند.

حال جا دارد از جناب دکتر زیبا کلام پرسید که آیا روشنفکری دینی با چنین کارنامه کامیابی شکست خورده و به پایان رسیده است؟ در این زمانه ای که از هر سو تیرهای زهر آگین به سوی روشنفکران دینی روانه می شود از جناب زیبا کلام انتظار این نبود که چنین بی محابا از شکست روشنفکری دینی سخن بگویند آن هم بدون اقامه کردن استدلال قابل قبول. نمی دانم شاید دکتر زیبا کلام دلخوری ای از روشنفکران دینی داشتند و دارند که من از آن بی خبرم. / صفحه شخصی نویسنده

نظرات

دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در سایت منتشر خواهد شد.

پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد در سایت منتشر نخواهد شد.

پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط با خبر باشد منتشر نخواهد شد.