گنجی برای دوران ما

راضیه خوئینی، گروه کتاب: این تفسیر در اصل با عنوان «The Study Quran» با سرویراستاری دکتر سیدحسین نصر و ویراستاری جمعی از اندیشمندان مسلمان غربی به زبان انگلیسی تدوین یافته است. مجموعه‌ای ۲۰۴۸ صفحه‌ای که اول آگوست ۲۰۱۷، با همت محققانی چون کانر کی. داگلی، ماریا ماسی داکاکه، جوزف ای.بی. لمبارد و جمعی از دانش‌پژوهان جوان، از جمله محمد رستم، از سوی انتشارات هارپر وان/ Harper One، پا به عرصه ظهور گذاشت. تاکنون، ۹ جلد از این تفسیر با تحقیق و ترجمه دکتر انشاءالله رحمتی توسط انتشارات سوفیا منتشر شده  و در آینده جلدهای باقیمانده هم منتشر خواهد شد.
نسخه انگلیسی این تفسیر، نمونه‌ای از دقت علمی در مواجهه با کلام الهی است. این اثر شامل ترجمه‌ای دقیق و قابل تأمل از آیات شریفه، در کنار تحلیلی عمیق از آموزه‌ها و پیشینه‌های کلامی، مبانی متافیزیکی، پس‌زمینه‌های تاریخی و مختصات جغرافیایی سوره‌ها است. این مجموعه با یادداشت‌های مطالعاتی و تفسیری بسط‌ یافته، همچنین با مقدمه‌هایی از متخصصان این حوزه که توسط یکی از برجسته‌ترین محققان اسلامی معاصر در جهان ویرایش شده، غنی گشته است.

واسطه تقرب به وحی

کتاب «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» صرفاً متنی تفسیری نیست؛ بلکه پلی است به سوی درک عمق معنویت قرآن کریم. این مجموعه با استناد به طیف گسترده‌ای از تفاسیر اصیل اسلامی، اعم از منابع سنی و شیعه و بهره‌مندی از متون فقهی، کلامی و عرفانی، قدرت جاودانگی و روحانی قرآن را به مخاطب منتقل می‌سازد و در عین حال، درکی روشمند و علمی از کلام وحی ارائه می‌دهد.
این تفسیر که با طرح جلدی دو رنگ، وزین و چشم‌نواز آراسته شده، شامل مقالاتی از پانزده نویسنده و محقق است. ساختار آن شامل یادداشت‌ها و حاشیه‌نویسی‌های روشنگر، همراه با جدول زمانی وقایع تاریخی و فهرست‌هایی دقیق است. با «تفسیر معاصرانه قرآن کریم»، هم پژوهشگران و هم خوانندگان عادی می‌توانند به کاوش در مضامین عمیق‌تر قرآنی بپردازند؛ از بررسی ساختار نحوی بخش‌های پیچیده گرفته تا درک آموزه‌های فقهی، احکام آیینی، اخلاقیات، مبانی الهیات، تاریخ مقدس و جایگاه هر بخش در حیات عملی مسلمانان.
این نه جلد، تلاشی  برای پیوند دوباره حقیقت آسمانی قرآن با پرسش‌ها و نیازهای اساسی انسان امروز است. ویژگی مهم این تفسیر در آن است که زبانش ساده و روان است و همه‌ مردم، حتی کسانی که تخصص علمی چندانی در زمینه علوم قرآنی ندارند، می‌توانند با آن ارتباط بگیرند و متن آن را درک کنند؛ اما در عین حال، برای متخصصان و افراد تحصیلکرده نیز دارای نکاتی عمیق است.
هدف اصلی این مجموعه، ارائه تفسیری کامل، معتدل و قابل درک برای همگان است؛ تفسیری که نه در گذشته متوقف می‌ماند و نه اسیر نگاه‌های سطحی، تقلیل‌گرایانه و تنگ‌نظرانه شرق‌شناسان، غرب‌زدگان یا تعصبات ایدئولوژیک دنیای مدرن می‌شود. به باور دکتر نصر، نوع نگاه پژوهشگران مذکور به قرآن کریم، اغلب نگاهی علمی به متنی تاریخی است و از درک و استخراج «جان سخن وحی» در لایه‌های عمیق کلام‌الله مجید بازمی‌ماند. از این رو، این مجموعه به منزله پلی میان ۱۴ قرن تاریخ غنی تفسیر اسلام و دغدغه‌های روحی و معنوی انسان امروزی است؛ پلی که در این روزگار پر از فاصله و گسست، دوباره می‌تواند میان عقل و ایمان، سنت و نوگرایی، دین و دانش، ارتباطی زنده و عمیق برقرار کند.
جهت تبیین هر چه دقیق‌تر این گنجینه تفسیری، پای صحبت دکتر انشاءالله رحمتی، استاد فلسفه دانشگاه آزاد اسلامی (واحد تهران مرکزی) نشسته‌ایم؛ کسی که خود واسطه انتقال این میراث ارزشمند به زبان فارسی است. رحمتی در این گفت‌وگو از چرایی انتخاب عنوان متفاوت کتاب، تفاوت آن با دیگر تفاسیر موجود، تأثیر اندیشه سنت‌گرایانه سیدحسین نصر و همچنین انگیزه‌هایش از ترجمه این تفسیر می‌گوید.
رحمتی در پاسخ به این پرسش که ساختار و رویکرد «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» چه تفاوتی با تفاسیر کلاسیک و مدرن دارد؟ ابتدا به خاستگاه اصلی کتاب اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد که این تفسیر در اصل ترجمه و بازآفرینی فارسی اثری است که نخست با عنوان The Study Quran به زبان انگلیسی توسط دکتر سیدحسین نصر با همکاری جمعی از پژوهشگران مسلمان غربی در حوزه مطالعات اسلامی و قرآنی شکل گرفته است.
او تأکید می‌کند در این کتاب، صرفاً با یک ترجمه ساده قرآن یا یک معرفی کلی از کتاب آسمانی مواجه نیستیم. «در این اثر، همه آیات قرآن ترجمه شده و ذیل هر آیه تفسیری آمده است. علاوه بر این، جستارهایی مطالعاتی افزوده شده که می‌توان آنها را نوعی تفسیر موضوعی دانست؛ جستارهایی که وجوه مختلف قرآن، نقش و تأثیر آن در جهان اسلام، پس‌زمینه‌های تاریخی و مختصات جغرافیایی سوره‌ها و نسبت آنها با حوزه‌های گوناگون فکری و فرهنگی را بررسی می‌کند.» به گفته رحمتی، همین جامعیت سبب شد که عنوان اولیه‌ای که او در ذهن داشت، یعنی «قرآن‌شناخت» را کنار بگذارد. «چنین عنوانی نمی‌توانست بیانگر مقاصد این اثر باشد و ممکن بود این تصور را ایجاد کند که با کتابی روبه‌رو هستیم که صرفاً به معرفی و ترجمه قرآن می‌پردازد، در حالی که این اثر در حقیقت یک تفسیر کامل علاوه بر ارائه ترجمه همه آیات است.»

تمایز مدرن و معاصر
انتخاب عنوان «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» اما آگاهانه و معنا‌دار بوده است. رحمتی توضیح می‌دهد «تفسیر معاصرانه» در مقابل «تفسیر مدرن» به کار رفته و همین تمایز، کلید فهم تفاوت این تفسیر با بسیاری از آثار پیشین است. از نظر او، تفاسیری مانند «المیزان» علامه طباطبایی یا «تسنیم» آیت‌الله جوادی آملی، هرچند در دوران اخیر نوشته شده‌اند، اما همچنان در چهارچوب تفاسیر سنتی قرار می‌گیرند. بنابراین اگر تفسیرهایی مثل «المیزان» یا «تسنیم» را سنتی اطلاق کنیم، در مقایسه، تفسیر سیدحسین نصر سنتی محسوب نمی‌شود. حالا ممکن است این پرسش مطرح شود که آیا این اثر تفسیری مدرن است؟
رحمتی در پاسخ به این پرسش، «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» را نه کاملاً سنتی و نه مدرن می‌داند. «این تفسیر به مسائل و واقعیت‌های دوران معاصر که تحت‌تأثیر مدرنیسم قرار دارد، بی‌توجه هم نیست.» او همچنین روی مرز باریک میان دو مفهوم «مدرن» و «معاصر» تأکید می‌کند: «این تفسیر به تحولات فکری، فلسفی، الهیات و اجتماعی دوران مدرن آگاه است و وضعیت جهان امروز را به‌درستی درک می‌کند و این اصول را مد نظر قرار می‌دهد، اما مبانی فلسفی و ایدئولوژیک مدرنیته را مبنای تفسیر قرآن قرار نمی‌دهد.»
به بیان رحمتی، رویکرد این تفسیر میان «واقعیت» دنیای مدرن و «حقیقت» آن تفکیک قائل است. به بیانی روشن‌تر واقعیت‌های جهان مدرن و تحولات و پیشرفت‌های آن پذیرفته می‌شوند و مورد توجه و عنایت این تفسیر قرار می‌گیرند، اما حقیقت مطلق تلقی نمی‌شوند. یعنی اندیشه‌ها، ایدئولوژی‌ها و فلسفه آن مدنظر تفسیر قرآن کریم قرار نمی‌گیرد. «این تفسیر بر تمایزی میان مدرن و معاصر مبتنی است. به عبارتی دیگر، یک تفکر یا اندیشه می‌تواند ناظر به دوران معاصر باشد، اما در عین حال تحت‌تأثیر مدرنیسم قرار نگیرد و مقدمات فکری و فلسفی آن را نپذیرد.»
رحمتی در‌باره علل این تمایز چنین استدلال می‌کند: «از نگاه این تفسیر، جهان مدرن آمیزه‌ای از حقیقت‌ها و خطاهاست و نمی‌توان آن را حقیقتی محض و مبنای تفسیر قرآن قرار داد. در نتیجه برای تفسیر متن معصومانه قرآن کریم که از هر منظر خطاناپذیر است، نمی‌توان حقیقت یا اندیشه‌ای را مبنا قرار داد که در آن احتمال وجود اشتباه بسیار زیاد است.» همین نگاه «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» را از تفاسیر مدرن متمایز کرده و آن را در تقابل با قرائت‌های مدرنیستی از قرآن قرار می‌دهد.

راز انسجام تفسیر معاصرانه

رحمتی در پاسخ به پرسشی مبنی بر نقش سیدحسین نصر و سنت‌گرایی فلسفی در شکل‌گیری این تفسیر، بی‌درنگ تأکید می‌کند که بدون توجه به جایگاه فکری دکتر سیدحسین نصر، درک روح حاکم بر این تفسیر ممکن نیست. به گفته او، مبنای نظری این اثر همان رویکرد سنت‌گرایانه و به تعبیر دقیق‌تر، «حکمت خالده» یا «مکتب جاویدان خرد» است؛ مکتبی که دکتر نصر از برجسته‌ترین مدافعان و مروجان آن در جهان معاصر به شمار می‌آید.
رحمتی رویکرد فلسفی سیدحسین نصر در تألیف «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» را کلیدی می‌شمارد و نقش او را فراتر از یک ویراستار یا مدیر اجرایی می‌داند و توضیح می‌دهد: «این تفسیر سنت‌گرایانه است. یعنی بر سنت‌های اصیل دینی و معنوی تکیه دارد، اما در عین حال نسبت به مسائل و واقعیت‌های جهان معاصر بی‌تفاوت نیست.» به باور رحمتی، دکتر نصر همان نگاه فلسفی و دینی‌ای را که در آثار نظری و کتاب‌های مختلف خود بسط داده، در این پروژه تفسیری نیز به کار گرفته است و همکارانش نیز با این مبانی همدل بوده‌اند.
نکته مهم از نگاه رحمتی، یک‌دستی و انسجام مبانی این اثر است. او می‌گوید: «با وجود تعدد نویسندگان، هیچ اختلاف نظری روی مبانی حکمت خالده یا حکمت سنت‌گرایانه در این تفسیر دیده نمی‌شود و به نظر می‌رسد همه نویسندگان با هم اتفاق نظر داشته‌اند.»
با این حال، رحمتی به نکته ظریفی هم اشاره می‌کند: «سنت‌گرایی‌ای که در این تفسیر می‌بینیم، بسیار معتدل و واقع‌بینانه است؛ حتی می‌توان گفت در قیاس با برخی از آثار دیگر دکتر نصر، اینجا با قرائتی نرم‌تر و متوازن‌تر از سنت‌گرایی مواجه هستیم.» همین اعتدال سبب شده که این تفسیر، هم برای مخاطب سنت‌گرا قابل قبول باشد و هم برای خواننده‌ای که در جهان مدرن زندگی می‌کند و با پرسش‌های متناسب با زمانه خود مواجه است. همین اعتدال باعث شده تفسیر معاصرانه از دایره سنتی خارج شود و در عین حال گرفتار تفکر مدرنیسم نشود. بنابراین مخاطب تفسیری را می‌خواند که هم به اصالت تکیه دارد و هم پاسخگوی پیچیدگی‌های زمانه است.

تفسیری برای همه

رحمتی درباره انگیزه‌هایش از ترجمه این اثر ابتدا یادآور می‌شود که زبان فارسی از نظر تفاسیر قرآنی، بسیار غنی است: «زبان فارسی، در طول قرن‌ها، میزبان تفاسیر معتبر و ارزشمند زیادی بوده است؛ چه آثاری که از آغاز به فارسی نوشته شده‌اند و چه ترجمه‌های دقیق و ماندگار از متون عربی مانند «تفسیر الکشّاف» محمد زمخشری، «تفسیر کبیر» فخر رازی یا «المیزان» علامه طباطبایی.»
اکثریت تفاسیر موجود، دارای سبکی سنتی، آکادمیک و فراتر از درک عمومی هستند. رحمتی درباره این باورعمومی می‌گوید: «بسیاری از افراد فکر می‌کنند بدون داشتن دانش گسترده در زمینه علوم اسلامی یا دانستن زبان عربی، نمی‌توان سراغ تفسیر قرآن و مطالعه آن رفت.» علاوه بر این، رحمتی معتقد است اغلب تفاسیر موجود چه به زبان فارسی و چه عربی، نگاهی کاملاً درون‌دینی دارند و مخاطب مفروض آنها مسلمانان، معتقدان به قرآن و گاهی فقط شیعیان هستند، او می‌گوید: «برای کسی که در آستانه ایمان ایستاده یا به دنبال درک پیام جهان‌شمول قرآن است، یا حتی برای فردی که از بیرون سنت اسلامی می‌خواهد با قرآن مواجه شود، این تفاسیر الزاماً راهگشا نیستند و اصولاً گفت‌وگویی درون‌دینی محسوب می‌شوند.»
به گفته او، «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» دقیقاً در این نقطه تفاوت ایجاد می‌کند، زبان تفسیر ساده، روان و خوش‌خوان است و برای فهم آن، حداقل دانش تخصصی کفایت می‌کند: «زبان تفسیر به گونه‌ای است که برای فهم آن و درک مقاصدش به کمترین مطالب تخصصی به معنای مقدمات علوم اسلامی و مقدمات تفسیر نیاز است. همچنین سعی شده ساختار جمله‌ها، کلمات و معادل‌ها طوری انتخاب شوند که اگر کسی اصلاً زبان عربی نمی‌داند یا فقط با مقدمات اولیه زبان عربی آشناست به راحتی بتواند با این تفسیر ارتباط برقرار کند. چرا که تقریباً هیچ اصطلاحی بدون توضیح رها نشده و تلاش شده هرجا واژه‌ای عربی یا اصطلاحی خاص به‌کار رفته، توضیحی روشن و موجز همراه آن بیاید.»
رحمتی این ویژگی را نه صرفاً حاصل ترجمه فارسی، بلکه برگرفته از روح حاکم بر متن اصلی می‌داند. چراکه «The Study Quran» از آغاز با همین نیت به زبان انگلیسی نگاشته شده است. رحمتی یادآور می‌شود که این ویژگی‌ اصلی در متن انگلیسی را در ترجمه فارسی آن کاملاً رعایت کرده است؛ متنی که نویسندگانش از ابتدا فرض را بر این گذاشته‌اند که مخاطب این تفسیر ممکن است هیچ پیش‌زمینه‌ای درباره مطالعات اسلامی، قرآن و زبان عربی نداشته باشد؛ ولی تشنه فهم و جویای معنای وحی باشد.
از نظر رحمتی یکی از وجوه متمایز «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» با بسیاری از تفاسیر رایج، نگاه هم‌زمان درون‌دینی و برون‌دینی آن است. رحمتی توضیح می‌دهد این اثر برخلاف اکثر تفاسیر کلاسیک به نگاه درون‌دینی محدود نمی‌شود و آگاهانه می‌کوشد افقی برون‌دینی بگشاید. این تفسیر می‌کوشد قرآن را به‌عنوان متنی هدایتگر برای هر انسان جویای حقیقت معرفی کند. «در این چهارچوب، مخاطب تفسیر لزوماً مسلمان، مؤمن یا حتی معتقد به وحی قرآن فرض نشده است. حتی کسی که مسلمان نیست یا پیرو ادیان دیگر است، یا اصلاً به دین خاصی ملتزم نیست، می‌تواند از خلال این تفسیر با پیام قرآن ارتباط برقرار کند. این تفسیر به گونه‌ای تنظیم شده که نه صرفاً به‌عنوان یک موضوع پژوهشی برای محققان، اسلام‌شناسان یا شرق‌شناسان، بلکه به‌عنوان متنی زنده و معنادار برای افرادی است که جویای هدایت و حقیقت هستند و مخاطبان با نگاهی خارج از دین اسلام، به محض خواندن این تفسیر متن قرآن را هدایتگر تشخیص می‌دهند.»
رحمتی معتقد است همین رویکرد می‌تواند زمینه گفت‌وگوی جدی، صحیح و برهانی میان ادیان را فراهم کند؛ گفت‌وگویی که نه بر پایه تعصب، بلکه بر اساس فهم متقابل و جست‌وجوی حقیقت شکل می‌گیرد. در پایان، رحمتی انگیزه اصلی خود از ترجمه این اثر را چنین جمع‌بندی می‌کند: «احساس می‌کردم جای چنین تفسیری در زبان فارسی خالی است؛ تفسیری که بتواند دامنه مخاطبان قرآن مجید را گسترش دهد و هم پاسخگوی پرسش‌های متخصصان باشد و هم فارسی زبانانی که شاید نگاه درون‌دینی ندارند مخاطب قرار بدهد و بتواند به اشخاصی که در جست‌وجوی معنای جهان‌شمول قرآن هستند کمک کند.»

جامع‌ترین مطالعه قرآنی در روزگار ما

«تفسیر معاصرانه قرآن کریم» تلاشی نو بر مبنای عالی‌ترین سطوح پژوهشی برای فهم قرآن کریم در دنیای پرتنش و پربحث امروزی است. این اثر می‌کوشد تفسیری کامل، معتدل و قابل درک برای همگان ارائه دهد.
 به باور کارن آرمسترانگ، نویسنده کتاب «مزارع خون»، این تفسیر اثری علمی، اما در دسترس است که مستقیماً با تنش‌ها و سوءتفاهم‌های جهان به‌شدت قطبی جهان ما مواجه می‌شود.
 جان رنارد، استاد اسلام قرون وسطی در دانشگاه سنت لوئیس، از این اثر به‌عنوان «یادگاری درخشان از ادبیات دینی» یاد می‌کند و آن را ترجمه‌ای تازه و دقیق از متن مقدس قرآن به زبان انگلیسی می‌داند.
 از نظر حمزه یوسف، رئیس و ‌یکی از بنیان‌گذاران کالج اسلامی زیتونه، این کتاب شاید مهم‌ترین اثری باشد که تا امروز درباره دین اسلام به زبان انگلیسی تألیف شده است.
 به باور اسماء افسرالدین رئیس گروه زبان‌ها و فرهنگ‌های خاورمیانه در دانشگاه ایندیانا، این تفسیر اثری استادانه و جامع‌ترین مطالعه قرآنی در روزگار ماست.
 جاناتان براون، مدیر مرکز شاهزاده الولیدبن‌طلال در حوزه تفاهم مسلمان و مسیحی در دانشگاه جورج‌تاون نیز آن را «خدمتی عظیم به مطالعات اسلامی» توصیف می‌کند.
 به گفته خالد ابوالفضل، استاد دانشگاه کالیفرنیا  لس‌آنجلس (UCLA) و نویسنده کتاب «سرقت بزرگ»؛ این کتاب تلفیقی استادانه از ترجمه، تفسیر و مقالات برجسته‌ترین پژوهشگران قرآنی است که به مرجعی ضروری برای شناخت قرآن برای غربی‌ها تبدیل شده است.
 زرینا ای. گریوال، دانشیار مطالعات آمریکا و مطالعات دینی در دانشگاه ییل، هم نتیجه این تلاش جمعی را یک «دستاورد علمی شگفت‌انگیز» خوانده است.