معادله ناتراز ۸۰۰۰ عضو و ۳۵۰۰ جان

محدثه جعفری - گروه اجتماعی: پیوند ریه خارج از ایران حدود یک و نیم میلیون دلار و پیوند قلب حدود یک میلیون دلار برای افراد هزینه دارد، این در حالی است که این جراحی در کشور به طور کاملاً رایگان برای بیماران انجام می‎شود. با این اوصاف طی ۳۰ سال گذشته بیش از ۱۳ هزار اهدای عضو انجام شده که در نتیجه حدود ۸۵ هزار نفر پیوند عضو انجام داده‌اند. موضوعی که اگر قرار بود خارج از کشور برای بیماران انجام شود، بیش از ۳۰۰ همت ارز از ایران خارج می‌شد.

به گفته کارشناسان، ایران از معدود کشورهایی است که همه جراحی‌های مربوط به پیوند اعضا را انجام می‎دهد. با اینکه شاخص اهدای عضو کشور ۱۴ است، اما هنوز برای رسیدن به ایده‎آل فاصله بسیاری داریم. افرادی که با مرگ مغزی فوت می‎کنند، فرصتی دارند که با مرگ‎شان جان ۱ تا ۸ نفر را نجات بدهند. موضوعی که فقط با رضایت خانواده فرد قابل انجام است و داشتن کارت اهدای عضو می‎تواند خانواده را در شرایط بحرانی برای گرفتن تصمیم حیاتی کمک کند. به همین دلیل انجمن اهدای عضو سال‎ها تلاش کرد تا نشان اهدای عضو یعنی همان قلب قرمز کوچک را روی گواهینامه افراد ثبت کند. حالا این امر محقق شده است تا بتوانند جلوی به خاک سپردن سالانه ۷ تا ۸ هزار عضو قابل اهدا را بگیرند و جان انسان‎های بیشتری را نجات بدهند.

فرآیند پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی از اواخر اردیبهشت سال ۶۸ با فتوای امام خمینی(ره) شروع شد. البته سال ۱۳۷۰ هم مقام معظم رهبری فتوا دادند و در سال ۱۳۷۹ هم این فرآیند به شکل قانونی در مجلس تصویب شد. دکتر امید قبادی نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان درباره شاخص اهدای عضو در کشور به «ایران» می‎گوید: «شاخص اهدای عضو در ایران- تعداد اهدای عضو به ازای هر یک میلیون نفر در سال- تا سال ۱۳۷۹ حدود دو دهم بوده، اما در حال حاضر به ۱۴ رسیده، یعنی حدود ۷۰ برابر شده است. با این اوصاف و با وجود اینکه شاخص خوبی در اهدای عضو داریم و شاخص قابل قبول نزدیک به ۳۰ تخمین زده شده، اما هنوز یک سوم مسیر را در این سال‎ها  طی کرده‌ایم.»

۳۰۰ همت ذخیره ارزی با پیوند اعضا در کشور

ایران در اهدای عضو رتبه یک آسیا است. نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان با بیان اینکه حدود ۲۷ هزار نفر بیمار در لیست انتظار داریم، توضیح می‎دهد: «روزانه ۷ تا ۱۰ نفر از کسانی که در لیست انتظار هستند، یعنی در سال حدود ۳۵۰۰ نفر به علت نرسیدن عضو پیوندی جانشان را از دست می‎دهند و این آمار در حالی ثبت می‌شود که ایران در پیوند اعضا در دنیا حرف‌های زیادی برای گفتن دارد. مثل پیوند کبد که سالانه در ایران ۷۰۰ پیوند انجام می‎شود و رتبه بعدی متعلق به آمریکاست. البته ایران جزو معدود کشورهایی است که تمام پیوندهای اعضا را با خروجی‎های بسیار خوب انجام می‎دهد و در طول ۳۰ سال گذشته حدود ۱۳ هزار و ۵۰۰ خانواده به اهدای عضو عزیزانشان رضایت داده‌اند. با این تعداد حدود ۸۵ هزار نفر پیوند اعضا انجام شده و خروجی آن ذخیره ۳۰۰ همت ارز در کشور است. یعنی اگر قرار بود این پیوندها خارج از ایران انجام شود باید این میزان ارز را پرداخت می‎کردیم. چون اگر فردی بخواهد خارج از ایران پیوند انجام بدهد، هزینه پیوند ریه حدود یک و نیم میلیون دلار و پیوند قلب حدود یک میلیون دلار است.»

دکتر قبادی با اشاره به اینکه ایران جزو معدود کشورهای دنیاست که پیوند اعضا از افراد مرگ مغزی را رایگان انجام می‎دهد، می‎گوید: « در این مدل پیوند اعضا، نه وجهی به خانواده اهدا کننده پرداخت می‎شود و نه پولی از گیرنده دریافت می‎شود، به عبارتی فرآیندی کاملاً رایگان است.»

نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان با بیان اینکه دو نوع مرگ در علوم پزشکی داریم، توضیح می‎دهد: «مرگ قلبی معمولاً ۹۹ درصد مرگ‎ها را شامل می‎شود. مرگ مغزی هم فقط یک درصد است. افرادی که با مرگ مغزی فوت می‎کنند، با فوت‌شان جان ۱ تا ۸ نفر را از مرگ حتمی نجات می‌دهند.» به گفته او مهم‌ترین دلیل مرگ مغزی در ایران تصادفات جاده‎ای است: «با توجه به اینکه سالانه ۱۶ تا ۲۰ هزار نفر در جاده و تصادف جانشان را از دست می‌دهند، در سال حدود ۵ تا ۸ هزار مرگ مغزی داریم که در این میان حدود ۳ هزار نفرشان قابلیت اهدای عضو دارند که از این ۳ هزار نفر فقط یکهزار نفر به اهدا رضایت می‎دهند. مهم‌ترین دلیل عدم رضایت به اهدا در دو هزار نفر دیگر همان مفهوم مرگ مغزی است. فردی که دچار مرگ مغزی شده به واسطه دستگاه اکسیژن‎رسان مصنوعی دارای حرکات قفسه سینه شبیه به نفس کشیدن است. مهم‌ترین دلیل رضایت ندادن، نهادینه نبودن باور مرگ مغزی مساوی مرگ است. یعنی این فرهنگ باید در جامعه نهادینه شود. باید عزم کشوری و ملی در این موضوع وجود داشته باشد تا تمام سازمان‎های فرهنگی و نهادساز کمک کنند.»

سالانه ۸ هزار عضو قابل پیوند خاک می‎شوند

به گفته دکتر قبادی، ضربان قلب نهایتاً تا دو هفته پا برجاست، اما اعضای بدن فرد هر ساعت که می‎گذرد از بین می‎روند: «اگر خانواده‌ای راضی به اهدای عضو باشد، باید زیر ۲۴ ساعت اولیه رضایت بدهند تا بتوانند از بیشتر اعضای قابل اهدا، استفاده کنند. در این میان بزرگترین مشکلی که داریم همان ۲ هزار نفری است که سالانه ۷ تا ۸ هزار عضو قابل اهدا را با خود زیر خاک می‎برند و در مقابل هم، حدود سه هزار و ۵۰۰ نفری هستند که به دلیل نرسیدن عضو پیوندی سالانه جانشان را از دست می‎دهند. یعنی اگر نصف اعضای بدن خاک شده به بیماران نیازمند برسد با توجه به تبحر متخصصان ایرانی، تمام افراد نیازمند پیوند اعضا می‎توانند به زندگی ادامه بدهند.»

نرخ کارت اهدای عضو در ایران نزدیک به ۹.۵ درصد و در آمریکا حدود ۷۴ درصد است. نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان درباره برنامه‎های این انجمن برای فرهنگ‎سازی در اهدای عضو می‎گوید: «اینکه درصد دریافت کارت اهدای عضو در کشور ما پایین است به همان مباحث فرهنگی باز می‎گردد. کشورهایی مثل آمریکا و انگلیس سال‎ها پیش نشان اهدای عضو را روی گواهینامه درج کرده‌اند، ما هم ۱۱ سال دوندگی کردیم و موفق نشدیم، اما سرانجام با همت سردار حسینی و تیم‎شان در عرض دو هفته این نشان روی گواهینامه ثبت و ۳۱ اردیبهشت سال ۱۴۰۴ در جشن نفس از آن رونمایی شد. در حال حاضر هر فردی که بخواهد گواهینامه بگیرد یا گواهینامه‎اش را تمدید کند با رضایت شخصی می‌تواند نشان قلب قرمز کوچک اهدای عضو را روی گواهینامه‎اش ثبت کند. البته ثبت قلب قرمز کاملاً اختیاری است. موضوع دیگر این است که داشتن کارت اهدای عضو به منزله اهدای عضو نیست و رضایت خانواده افراد شرط اصلی است. شاید این سؤال مطرح شود که حالا که این قلب کوچک کمکی به اهدای عضو نمی‌کند چرا این قدر هزینه کرده‌ایم؟ نکته مهم این است که وقتی فرد به مرحله مرگ مغزی می‎رسد، خانواده‎اش با دیدن قلب کوچک قرمز از نیت قلبی او با خبر می‌شوند و با توجه به اینکه خود فرد می‌خواسته اعضایش را اهدا کند، خانواده راحت‌تر رضایت می‌دهد. طبق آماری که داریم، وقتی کارت اهدای عضو را به خانواده نشان می‎دهیم، نزدیک به صد درصد رضایت می‎دهند، ولی اگر سندی وجود نداشته باشد فقط ۴۵ درصد از خانواده‌ها رضایت می‌دهند. به همین دلیل داشتن کارت اهدای عضو بسیار مهم است. در حال حاضر طرحی برای فرهنگ‎سازی کلی در کشور به شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه کرده‌ایم که در مراحل آخر قرار دارد و در حال دفاعیات آخر این طرح هستیم.»

به گفته دکتر قبادی، اخیراً به همت دکتر رئیسی معاونت بهداشت وزارت بهداشت و دکتر میرخانی معاونت اجتماعی نظام پزشکی این نشان روی کارت‎های نظام پزشکی هم ثبت شده و در حال حاضر حدود سه ماه است کارت‎ها با این نشان صادر می‎شود. او می‌گوید: «جلساتی هم با سازمان نظام پرستاری داشتیم تا تیم بعدی که این نشان را دریافت می‎کنند، پرستاران کشور باشند. امیدواریم سازمان‎ها و نهادهای دیگری هم به همین ترتیب وارد خانواده اهدای عضو شوند و کارت را دریافت کنند تا در لحظات بحرانی خانواده‎هایشان بتوانند تصمیم درست بگیرند.»

برای اهدای قلب فقط دو روز  فرصت داریم

نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایرانیان با بیان اینکه وقتی مرگ مغزی رخ می‎دهد، فرصت برای دریافت رضایت از خانواده بسیار محدود است، توضیح می‎دهد: «وقتی مرگ مغزی رخ می‌دهد، ریه فرد تا یک روز اول قابلیت اهدا دارد، قلب حدود دو تا سه روز، اعضایی مثل کلیه، کبد، روده کوچک و لوزالمعده کمی بیشتر قابلیت اهدا دارند. اگر رضایت خانواده ۲۴ تا ۴۸ ساعت بیشتر طول بکشد، دیگر امکان اهدای قلب و ریه وجود ندارد.» دکتر قبادی درباره نحوه دریافت رضایت از خانواده فرد مرگ مغزی شده در مراکز درمانی توضیح می‎دهد: «از افتخارات ما ایرانی‌هاست که اولین روش‌های رویارویی با افراد مرگ مغزی در دنیا را به نام «۸۵ تکنیک» نوشته‌ایم. این کتاب به زبان‌های مختلف ترجمه شده و در دانشگاه‌ها تدریس می‎شود و تدریس این کتاب هم بر عهده خودمان است. ایران ۲۵۰ نفر نیروی ویژه تربیت کرده که در لحظات بحرانی با خانواده فرد مرگ مغزی صحبت کنند، به نحوی که مرگ عزیزان را بپذیرند و بدون اینکه آسیب روحی به آنها وارد شود در اوج آرامش تصمیم‌شان را بگیرند و با واقعیات روبه‌رو شوند. رویارویی با خانواده افراد مرگ مغزی شده کاری کاملاً علمی و تخصصی است. در حال حاضر در دنیا این موضوع را به عنوان یک علم می‎شناسند و برخی مشغول به تحصیل هستند تا این علم را یاد بگیرند. نه فقط در مورد بحث مرگ مغزی بلکه ارائه خبر بد یکی از شاخه‎های روانشناسی، جامعه‌شناسی و روابط عمومی است که باید فرا گرفته شود.»

بر اساس آمار، افرادی که دچار مرگ مغزی می‎شوند حدود ۶۰ درصد مرد و ۴۰ درصد زن هستند. او با اشاره به این موضوع درباره فرآیند تأیید فردی که دچار مرگ مغزی شده است، توضیح می‎دهد: «تشخیص مرگ مغزی فرآیند خاص خودش را دارد. وقتی که در بیمارستان تشخیص مرگ مغزی داده می‎شود و فرد عضو قابل استفاده برای اهدا دارد، با ۴ متخصص تماس می‎گیرند. چهار پزشک متخصص هر کدام در فاصله‎های زمانی مشخص بیمار مرگ مغزی را ویزیت می‎کنند. این چهار نفر شامل متخصص جراحی اعصاب، متخصص داخلی اعصاب، متخصص داخلی و متخصص بیهوشی هستند که مرگ مغزی را تأیید می‎کنند. اگر خانواده فرد برای اهدا رضایت بدهد، توسط سامانه ملی که در وزارت بهداشت قرار دارد، نیازمندترین افرادی که با این فرد از بافت، گروه خون و دیگر موارد تطابق داشته باشند، بر اساس میزان اورژانسی بودن شرایط‎شان انتخاب می‎شوند و پیوند انجام می‎شود.»