آسیب شناسی بازیگری کودک

امیرمهدی اسفندیاری، منتقد سینما و پژوهشگر سینمای کودک: چه بسیار بازیگران کودکی بودند که در فیلم و سریالی درخشیدند اما در تقدیر حرفه‌ای خود به افول رسیدند. برخی از آنها درهمان سنین پایین و پیش از آنکه به دوران بلوغ و هویتمندی برسند، به شهرت ومحبوبیت رسیده‌ و هویت و چه بسا شخصیت متفاوتی از کودکان همسن و سال خود پیدا کرده‌اند. 
طبیعی است کودکی که مثلاً در سنین ۹-۸ سالگی به شهرت رسیده و مردم در کوچه و خیابان او را می‌شناسند و از او عکس و امضا می‌گیرند یک کودک معمولی نیست و این تمایز را می‌توان در مناسبت‌های خانوادگی و بویژه در مدرسه و نظام آموزشی بیش از مکان‌های دیگر شاهد بود.
 مسأله بسیار مهم این است که این کودکان با توجه به موقعیت خاص خود چگونه فرآیند رشد را طی می‌کنند؟ وقتی این کودکان بازیگر به سن بلوغ می‌رسند یا به هر دلیل از حضور در سینما و تلویزیون محروم می‌شوند، چه اتفاقی برای آنها می‌افتد؟ این اتفاق لزوماً به این معنی نیست که آنها از حیث اجتماعی و حرفه‌ای چه مسیری را طی می‌کنند بلکه مقصود اتفاقات روانی – عاطفی است که درون آنها رخ داده و چه بسا سلامت روانی – اجتماعی‌شان را تهدید می‌کند.
محبوبیت و شهرت بازیگران کودک باعث می‌شود تا توقع آنها از خود، دیگران و جامعه تغییر کند و ناگهان کنارگذاشتن آنها از عرصه نمایش یا افول شهرت و محبوبیت‌شان باعث ضربه‌های روحی از جمله افسردگی و پرخاشگری در آنها شود. البته برخی از آنها وقتی به سن بلوغ و تشخیص عقلی می‌رسند، خود راه و حرفه دیگری را برمی‌گزینند اما کسانی که به‌رغم میل باطنی‌شان پیش می‌روند درمعرض این تهدیدات قرار دارند. 
چه بسا ورود برخی از این کودکان به عرصه سینما و تلویزیون از بازیگری تا مجری‌گری صرفاً مبتنی بر ضرورت اقتصادی و مصالح تهیه‌کننده بوده، نه علائق یا حتی استعداد این کودکان اما استفاده ابزاری از این افراد حتی اگر ناآگاهانه صورت‌گیرد، بیش از همه به زیان خود این کودکان تمام می‌شود. 
عدنان عفرانیان، کودک فیلم «باشو غریبه کوچک» (بهرام بیضایی ۱۳۶۵) اهل جنوب است. او در محله خود مشغول بازی بود که توسط عوامل فیلم گزینش شد. در هنگامه اکران «باشو غریبه  کوچک» برخی از نشریه‌های سینمایی، موجی را هدایت کردند با این مضمون که بهرام بیضایی با کودکان فیلم‌هایش بدرفتاری می‌کند که این بدرفتاری باعث شده آنها دچار اختلالات رفتاری شوند. 
بهرام بیضایی در همان زمان پاسخ‌هایی داد. بعدها معلوم شد که ریشه این انتقادها از بیضایی، نابسامانی‌هایی بوده که گریبانگیر عدنان عفرانیان شده بود. عدنان عفرانیان پس از خاتمه فیلمبرداری وقتی به شهر خود و خانه‌اش برمی‌گردد، دچار بحران دوگانگی می‌شود. این کودک پس از آن واقعه (که اولین و آخرین فیلمش بود) نتوانست به تحصیل ادامه دهد و سرنوشت او معلوم نشد. در برابر تمام اعتراض‌ها، بهرام بیضایی گفت: «مگر می‌شود تا آخر عمر قیم این کودکان بود؟» مجید مجیدی، کارگردان سینما بالاترین آمار استفاده از بازیگران کودک در فیلم‌های خود را دارد.
 آنهایی که با این کارگردان کار کرده‌اند، او را در صحنه جدی و سختگیر اما مهربان با کودکان دیده‌اند. «محسن رمضانی» بازیگر نابینای فیلم «رنگ خدا» (۱۳۷۷) با وجود اینکه در دنیای تاریک خود سیر می‌کرد، هر جا فیلم «رنگ خدا» به نمایش درمی‌آمد، مجید مجیدی او را با خود می‌برد.
 از جمله هنگام اکران «رنگ خدا» در جشنواره فیلم کودک و نوجوان سال ۱۳۷۸، پنج روز میهمان اصفهانی‌ها بود، اما پس از این فیلم هیچ خبری از او نیست و مانند قبل از فیلم در دنیای تاریک خود سیر می‌کند.
 بهاره صدیقی کودک «بچه‌های آسمان» (۱۳۷۵) همراه بازیگر کودک دیگر «میرفرخ‌ هاشمیان» پس از پایان این فیلم، پی سرنوشت خود رفتند. میرفرخ هاشمیان هم چندسالی با عوامل تولید مجموعه های سینمایی همکاری می کند. اما دیگر در جلوی دوربین دیده نشد.
«کیومرث پوراحمد» هم بازیگران کودک را به روایت‌ فیلم‌هایش راه داده است و شاخص‌ترین آنها «مهدی باقربیگی» است که نمی‌توان او را فراموش کرد. او در سریال قصه‌های مجید و چند فیلم سینمایی کیومرث پوراحمد بازی کرد و در طول پخش سریال در مرکز خبرها بود.
 عکس، تفسیر، جایزه و مصاحبه، تا اینکه بالاخره مهدی باقربیگی از نوجوانی گذشت، به دانشگاه رفت و ازدواج کرد، به استخدام شهرداری درآمد و حالا شاید خیلی‌ها او را از یاد برده باشند. واقعیت این است که سینما یک حرفه جذاب اما بی‌رحم است و معلوم نیست شهرت و محبوبیت و زرق و برق‌های آن تا کجا دوام دارد و تضمین‌کننده سعادت و سلامت فرد است یا نه؟ سینما گاهی این کودکان را به شهرت و محبوبیت زودهنگام و منزلت اجتماعی بالا می‌رساند اما فرصت کودکی کردن و رشد طبیعی را هم از آنان می‌گیرد. بازیگران کودک و خانواده‌هایشان باید مراقب باشند تا سینما، امکان کودکی کردن را از آنها نگیرد.