صدور آنیکارت هوشمند سوخت؛ گذار از ابزار به خدمت
محمدحسین صفایی؛ کارشناس صنایع پایین دستی نفت در یادداشتی نوشت: در ایام دهه فجر امسال آیین بهرهبرداری رسمی از طرح «صدور آنی کارت هوشمند سوخت» با حضور معاون وزیر نفت و مدیران شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی و سایر مدیران ارشد بخش خصوصی برگزار شد.
ایران آنلاین: متاسفانه این دستاور مهم صنایع پاییندستی نفت تحتالشعاع شرایط جاری چندان دیده نشد و مورد توجه قرار نگرفت.
هرچند طرح صدور آنی کارت هوشمند به خودی خود گامی در مسیر بهبود مدیریت توزیع سوخت کشور محسوب میشود، اما همزمان پرسشی اساسی را پیش میکشد: آیا این رونمایی، پاسخی بههنگام به نیاز امروز کاربران است، یا جبرانِ نیاز دیروز با ابزاری امروزی؟
سامانه هوشمند سوخت که در خرداد ۱۳۸۶ فعالیت خود را آغاز کرد، در زمان راهاندازی نهتنها در ایران که در خاورمیانه نیز پروژهای پیشگام و کمنظیر بود. این سامانه یک ماه بعد بار سنگین سهمیهبندی بنزین را بر دوش کشید و به یکی از بزرگترین بانکهای اطلاعاتی کشور (با پوشش بیش از سه هزار جایگاه و بیست میلیون مخاطب مستقیم و غیرمستقیم) تبدیل شد و به تدریج چنان اعتباری یافت که سازمانهایی مانند راهور فراجا برای طرح پلاک ملی خودروها و شرکتهای لیزینگ خودرویی برای پیگیری مطالبات از ظرفیت آن بهره گرفتند.
در سالهای نخست، حجم تراکنشهای این سامانه حتی از تراکنشهای شبکه شتاب بانکی نیز پیشی گرفت؛ آماری که نه برتری فنی، که بیانگر ظرفیت راهبردی و نقش پیشتاز آن در آن مقطع تاریخی بود.
اما این آغاز درخشان، دیری نپایید و سامانه هوشمند سوخت بهتدریج از قافله پرشتاب فناوری جا ماند. بیشک این رکود ریشه در علل متعددی داشت.
شاید یکی از آنها حبس اطلاعات و فقدان اشتراک برخط دادهها بود. عدم بروزرسانی و بهاشتراکگذاری داده میان نهادهای مرتبط، توسعه خدمات یکپارچه و کاربرمحور را با اختلال جدی مواجه ساخته است. در بسیاری از کشورها، بانکهای اطلاعاتی ملی با سازوکارهای شفاف و با رعایت حریم خصوصی، در اختیار نهادهای حاکمیتی و با ملاحظاتی شرکتهای نوآور و دانشبنیان قرار میگیرد تا خدمات نوین خلق کنند. اطلاعات برخط و بروزرسانی شده وسایل نقلیه یکی از مصادیق این خلاء ها بوده که سامانه در طول این سالها با فقدان آن مواجه بوده است.
عامل دیگر را میتوان قوانین سختگیرانه امنیت شبکه و فرسودگی سختافزارها دانست. حساسیت راهبردی حوزه سوخت و تبعات امنیتی هرگونه اختلال، ضرورت رعایت بالاترین استانداردهای امنیتی را ایجاب میکند. اما این ملاحظات در عمل به بهانهای برای توقف توسعه و مقاومت در برابر نوسازی تبدیل شده است. وابستگی به سختافزارهای تأییدشدهای که برخی از آنها دیگر پشتیبانی نمیشوند، مهاجرت به معماریهای جدید را با دشواری مواجه کرده است. این در حالی است که مهندسان ایرانی بارها ثابت کردهاند که با دانش بومی میتوانند برای هر چالش امنیتی راهحلهای کارآمد بیابند؛ نمونههای درخشان فراوانی از این توانمندی در شرکتهای دانشبنیان به ثمر نشسته و صدور آنیکارت هوشمند سوخت نیز خود گواهی بر همین همت جوانان متخصص کشور است.
از سوی دیگر باید به چالشهای فرایند صدور کارت هوشمند سوخت نو شماره و المثنی اشاره کرد. فرایند سنتی صدور کارت هوشمند سوخت از دیرباز با گلوگاههای متعددی مواجه بود که از آن جمله میتوان به تأمین کارت خام از تأمینکنندگان محدود و بعضاً خارجی، فرآیندهای زمانبر استعلام دادهها از منابع مختلف، پاکتگذاری دستی، توزیع پستی با نرخ بالای بازگشت، توقف طولانی کارت در باجههای معطله، شیوه اطلاع رسانی ضعیف از سرنوشت کارت اشاره کرد.
مجموع این عوامل، گاهی زمان صدور کارت جدید یا المثنی را به ماهها میکشاند و سامانه را ناگزیر به جایگزینی راهحلهای موقتی کرده بود. مثلاً «لیست خاکستری» برای کارت هوشمند سوخت ناوگان دیزلی درواقع مصداقی از همین راهحلها بود. ناگفته پیدا است که همین «لیست خاکستری» هرچند مشکل سوخترسانی به بخشی از ناوگان را در کوتاهمدت حل میکرد، اما عملاً انگیزه برای ریشهیابی و درمان دائمی مسئله را کاهش داده بود.
در کنار آنها موضوع «معماری برخطمحور» و وابستگی به کارت فیزیکی در شرایط غیربرخط نیز از دیگر علل موجده است. در معماری اولیهی سامانه، بنا به ضرورتهای کسبوکار چنین طراحی شده بود که حتی در مقاطع قطع ارتباط با مرکز داده، امکان عرضه سوخت به ناوگان (بدون تأخیر) فراهم باشد.
این تصمیم اگرچه از منظر تابآوری عملیاتی درست بود، اما وابستگی سامانه به کارت هوشمند فیزیکی را بهعنوان تنها ابزار احراز هویت در شرایط غیربرخط تثبیت کرد. بدینترتیب، هرگونه تحول در مدل احراز هویت یا گذار به سمت کارتهای بانکی و ابزارهای دیجیتال، مستلزم بازنگری اساسی یا لحاظ این رویکرد در معماری و یا پذیرش ریسکهای عملیاتی جدید بود.
اکنون در روزگاری که جهان فناوری به سرعت از ابزارهای فیزیکی فاصله گرفته و به سوی احراز هویت دیجیتال، تراکنشهای بدون کارت و اپلیکیشنهای یکپارچه حرکت میکند، سامانه هوشمند سوخت همچنان با این الزامات و موانع دستبهگریبان است. سایر دستگاههایی که روزگاری از این سامانه الگو میگرفتند، امروزه پیشی گرفتند و با ارائه خدمات نوین، نیاز مشتریان را پاسخ میدهند.
در چنین بستری، شاید از نگاه مردم عادی چنین به نظر برسد طرح صدور آنیکارت هوشمند سوخت (که با تکیه بر توان داخلیِ قابل تحسین محقق شده) پاسخی دیرهنگام به نیاز دیروز بوده است، هرچند با توجه به موانع یادشده و کارشناسی منصفانه عملاً دستاوردی بزرگ محسوب میشودانتهای پیام/