ریل؛ مسیر مکمل صادرات نفت و پتروشیمی

در سطح فنی، انتقال نفت خام از طریق ریل امری ممکن است و در برخی کشورها نیز نمونه‌هایی از آن وجود دارد، اما این روش در مقیاس تجارت گسترده نفت، هیچ‌گاه جایگزین اصلی حمل‌ونقل دریایی نبوده است. ظرفیت بسیار بالاتر نفتکش‌های دریایی در مقایسه با ناوگان ریلی، یکی از مهم‌ترین دلایل این مسأله به شمار می‌رود. در واقع، برای دستیابی به ارقام متعارف صادرات روزانه نفت خام از طریق ریل، باید تعداد قابل‌ توجهی قطار به‌طور مستمر در مسیر فعال باشند؛ موضوعی که هم از نظر زیرساختی و هم از حیث هزینه، محدودیت‌های جدی به همراه دارد.
از سوی دیگر، هزینه حمل‌ونقل نیز در این زمینه اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد. حمل ریلی نفت خام، در اغلب موارد، از حمل دریایی پرهزینه‌تر است. افزون بر این، استفاده از مسیرهای ریلی بین‌المللی مستلزم عبور از چند کشور، هماهنگی‌های مرزی و گمرکی و انطباق با استانداردهای متفاوت فنی است که همین امر زمان حمل را افزایش داده و هزینه نهایی را بالا می‌برد.
همچنین مسیرهای موجود میان ایران و چین، از کریدورهای آسیای مرکزی تا خطوط منتهی به سرخس و گرگان، عمدتاً برای حمل کالاهای عمومی، صنعتی و کانتینری طراحی شده‌اند و برای جابه‌جایی گسترده نفت خام نیازمند توسعه زیرساختی، ناوگان تخصصی و تجهیزات ویژه هستند.
با این حال، این به آن معنا نیست که ظرفیت ریلی در این حوزه فاقد کارکرد است. در شرایط خاص، به‌ویژه برای حمل محدود برخی فرآورده‌ها، محصولات پتروشیمی و کالاهای دارای ارزش افزوده بالاتر، مسیر ریلی می‌تواند به عنوان یک گزینه مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
 
تکذیب یک مصاحبه

حمید حسینی، سخنگوی اتحادیه صادرکنندگان نفت، در گفت‌وگو با «ایران»، درباره گزارشی که اخیراً در وال‌استریت ژورنال منتشر شده، توضیحاتی درباره امکان صادرات نفت ایران از طریق مسیر ریلی به چین ارائه کرد. به گفته حسینی، مطلب منتشرشده در این رسانه خارجی به نقل از او یا اتحادیه صادرکنندگان نفت، مستند نیست و اساساً چنین گفت‌وگویی با وال‌استریت ژورنال انجام نشده است. وی در این باره گفت: «من نمی‌دانم وال‌استریت ژورنال این خبر را از کجا منتشر کرده، چرا که من هیچ مصاحبه‌ای با این رسانه نداشتم و از این موضوع بی‌اطلاع هستم.»
 
کاربرد فعلی ریل؛ بیشتر برای پتروشیمی و فولاد

حسینی در ادامه با اشاره به محدودیت‌های موجود در حمل‌ونقل ریلی برای صادرات نفت خام اظهار کرد: «در حال حاضر تنها امکان ارسال برخی محصولات، به‌ویژه محصولات پتروشیمی، از طریق مسیر ریلی وجود دارد و این مسیر فعلاً برای صادرات نفت خام کاربردی ندارد.» وی افزود: «در گذشته، یکی از مشکلات اصلی در حوزه حمل‌ونقل ریلی میان ایران و چین این بود که قطارها از چین به ایران بار می‌آوردند، اما در مسیر بازگشت، به دلیل عدم تمایل صادرکنندگان، اغلب خالی برمی‌گشتند. دلیل این موضوع هم اقتصادی‌تر بودن حمل‌ونقل دریایی نسبت به حمل‌ونقل زمینی بود که باعث افزایش هزینه‌ها می‌شد.»  به گفته وی در شرایط فعلی و با بروز برخی محدودیت‌ها، امکان استفاده از ظرفیت ریلی برای صادرات بخشی از محصولات پتروشیمی فراهم شده است.
او تأکید کرد: «عمده کالاهایی که می‌توان از طریق ریل صادر کرد، محصولات پتروشیمی و فولاد هستند. با توجه به اینکه ظرفیت هر قطار حدود ۱۴۰۰ تن است، استفاده از این روش برای صادرات نفت خام اصلاً توجیه‌پذیر نیست.» حسینی با اشاره به محدودیت حجم حمل ریلی نفت خام ادامه داد: «از طریق ریل می‌توان روزانه حدود ۴۰ تا ۵۰ هزار بشکه نفت جابه‌جا کرد، در حالی که صادرات روزانه ۲ میلیون بشکه نفت از این مسیر فعلاً امکان‌پذیر نیست.» وی افزود: «در حال حاضر زیرساخت‌های لازم برای صادرات محصولات پتروشیمی از طریق ریل در مقصد نیز وجود دارد و سیستم ریلی چین بسیار پیشرفته است، بنابراین جابه‌جایی این نوع کالاها به‌راحتی امکان‌پذیر است.»
 
صرفه اقتصادی، عامل تعیین‌کننده در انتخاب مسیر

حسینی همچنین با اشاره به جنبه اقتصادی این مسأله گفت: «حمل ریلی بیشتر برای محصولات پتروشیمی با ارزش افزوده بالا مناسب است. در مورد محصولاتی با قیمت پایین، هزینه‌های حمل‌ونقل باعث می‌شود این روش چندان اقتصادی نباشد. اما برای برخی پلیمرهای با ارزش بالا می‌توان از این ظرفیت استفاده کرد.»
وی ادامه داد: «از ۹ خرداد، با بازگشت تعدادی از واحدهای پتروشیمی به مدار تولید، محدودیت‌های صادراتی این محصولات نیز برداشته می‌شود و می‌توان از ظرفیت حمل ریلی بهره‌برداری بیشتری داشت.» حسینی در بخش دیگری از این گفت‌وگو به مسیرهای موجود ریلی میان ایران و چین نیز اشاره کرد و گفت: «در حال حاضر مسیر ریلی از چین آغاز شده و از طریق روسیه، قرقیزستان، قزاقستان و ترکمنستان به ایران می‌رسد. این مسیر می‌تواند به گرگان یا سرخس ختم شود.»
وی همچنین خاطرنشان کرد: «سال گذشته بخش قابل توجهی از پنل‌های خورشیدی وارداتی کشور از همین مسیر ریلی وارد ایران شد.» به گفته او، برای برخی کالاها که در حمل آنها ملاحظات خاصی وجود دارد، استفاده از مسیر ریلی ترجیح داده می‌شود، چرا که امکان دسترسی افراد غیرمجاز به این محموله‌ها در این روش کمتر است.

 ظرفیت شبکه ریلی برای حمل سوخت وجود دارد

برای بررسی وضعیت زیرساخت‌های ریلی کشور و امکان استفاده از آن برای صادرات نفت، سبحان نظری، دبیر انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل ریلی نیز در گفت‌وگو با «ایران» توضیحاتی ارائه داد.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا با توجه به ساختار فعلی شبکه ریلی کشور، امکان صادرات نفت از طریق خطوط راه‌آهن وجود دارد یا خیر، اظهار کرد: «در مقایسه با مسیر دریایی، این کار در حد محدود و البته با هزینه بالاتر قابل انجام است. اما طبیعتاً نیاز به تأمین ناوگان کافی دارد.» نظری با بیان اینکه تنها موضوع ناوگان مطرح نیست، افزود: «تسهیل تردد و سیر قطارها در کشورهای مسیر نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در این زمینه دارد.»
 
افزایش ناوگان و رفع موانع ترانزیتی ضروری است

او در ادامه با اشاره به سوابق حمل سوخت از طریق ریل گفت: «قطعاً پتانسیل این کار وجود دارد و از سال‌های گذشته تاکنون نیز بخشی از سوخت میان ایران و کشورهای آسیای میانه از طریق ریل جابه‌جا شده است.» وی در عین حال خاطرنشان کرد: برای حمل نفت خام در حجم‌های بالا، افزایش ناوگان ریلی و همچنین رفع موانع تردد در مسیرهای بین‌المللی ضروری است.

برش

ریل؛ مسیر جایگزین نیست
مجموع اظهارات مطرح‌شده از سوی فعالان و کارشناسان این حوزه نشان می‌دهد که صادرات نفت خام از طریق ریل، از نظر فنی امری ناممکن نیست، اما در شرایط فعلی با محدودیت‌های مهمی از جمله ظرفیت ناوگان، هزینه حمل، الزامات بین‌المللی و کمبود زیرساخت‌های تخصصی مواجه است.
بر این اساس، در مقطع کنونی، مسیر ریلی بیش از آنکه بتواند جایگزین صادرات دریایی نفت خام باشد، می‌تواند به‌عنوان یک مسیر مکمل برای صادرات بخشی از محصولات پتروشیمی، فولاد و برخی کالاهای خاص مورد استفاده قرار گیرد.