بازدارندگی یا کسب درآمد؟

عددها آرام و بی‌صدا بالا رفته‌اند؛ آن‌قدر که حالا وقتی پرونده‌های انضباطی فوتبال ایران روی میز گذاشته می‌شود، جمع ستون‌ها به بیش از ۸۳میلیارد تومان می‌رسد. این آمار، محصول چند ماه نخست فصل است؛ ماه‌هایی که فوتبال ایران از لیگ برتر تا لیگ‌های پایه و حتی فوتسال و فوتبال ساحلی، پر از حاشیه و بی‌انضباطی بود. کمیته‌های قضایی فدراسیون فوتبال وظیفه داشتند نظم را حفظ کنند و طبیعی است سراغ ابزار آشنای خود بروند؛ جریمه‌های مالی. اما آیا این جریمه‌ها، واقعاً بازدارنده بوده‌اند یا به یک منبع درآمد ثابت برای فوتبال ما تبدیل شده‌اند؟
سنگین‌ترین بخش این جرایم به حوزه صدور مجوز حرفه‌ای مربوط می‌شود؛ جایی که چندین باشگاه، مجموعاً به حدود ۴۹ میلیارد تومان محکوم شدند. سه تیم لیگ برتری استقلال خوزستان، شمس‌آذر قزوین و فجرسپاسی بار اصلی این بخش را به دوش می‌کشند. در سطوح پایین‌تر هم باشگاه‌هایی که در روند حرفه‌ای‌سازی تعلل یا خطا داشته‌اند، با مبالغی مواجه شده‌اند که روی کاغذ قاطع به نظر می‌رسد. جریمه‌های انضباطی لیگ برتر نیز سهم خود را داشته؛ بیش از ۲۰میلیارد تومان در نیم‌فصل. در لیگ یک هم رقمی نزدیک به 5میلیارد تومان ثبت شده و در دسته‌های پایین‌تر و جام حذفی نیز مجموع جرایم به چندمیلیارد دیگر رسیده است. فوتسال مردان، لیگ‌های بانوان و حتی فوتبال ساحلی هم از این جدولی که هر هفته طویل‌تر می‌شود، سهم دارند.
با این حال، وقتی به زمین و سکو نگاه می‌کنیم، تصویر آن‌قدرها متفاوت نیست. کارت‌های زرد و قرمز بی‌مهابا بالا می‌روند، سکوها هنوز گاه‌وبی‌گاه از کنترل خارج می‌شوند و حاشیه‌ها، مثل موجی که عقب می‌رود و دوباره برمی‌گردد، ادامه دارند. اگر قرار بود عددها مشکل را حل کنند، شاید حالا نشانه‌هایی از کاهش رفتارهای ناپسند دیده می‌شد؛ اما شواهد می‌گویند هنوز تا رسیدن به نقطه ایده‌آل فاصله داریم.
مشکل کجاست؟ شاید جایی میان فلسفه جریمه و اجرای آن. جریمه، وقتی اثر دارد که عادلانه، شفاف و متناسب با تخلف باشد و از همه مهم‌تر، به‌طور مداوم و منطقی تکرار شود. اگر باشگاه‌ها احساس کنند می‌توانند با پرداخت پول، صورت ‌مسأله را پاک کنند، مسیر به ‌سمت هزینه‌کرد برای تخلف می‌رود، نه اصلاح رفتار. از سوی دیگر، بخشی از این آرا قابل تجدیدنظر است؛ یعنی باشگاه‌ها می‌دانند امکان کاهش یا تعلیق وجود دارد. این سازکار البته حق قانونی آنهاست، اما وقتی بیش از حد تکرار شود، کارآمدی جریمه را زیر سؤال می‌برد. فوتبال ایران در سال‌های اخیر بارها دیده که برخی تخلفات تکراری، فقط با رقم‌های بالاتر پاسخ داده می‌شوند؛ بی‌آنکه الگوی انضباطی پایدار شکل بگیرد.
اینجا نقطه‌ای است که باید به ماهیت بازدارندگی بازگشت. بازدارندگی تنها از مسیر پول عبور نمی‌کند. آموزش مداوم، گفت‌وگوی جدی با مدیران و مربیان، فرهنگ‌سازی روی سکوها و حتی تنبیه‌های غیرمالی از محرومیت‌های هدفمند تا تعلیق امتیازات می‌تواند کنار جریمه‌ها قرار بگیرد. شاید زمان آن رسیده که فدراسیون فوتبال، به‌جای آنکه هر فصل جدول تازه‌ای از میلیاردها تومان منتشر کند، گزارشی ارائه دهد از اینکه این مجازات‌ها چه تغییری در رفتارها ایجاد کرده‌اند. اگر عددها رشد می‌کنند، اما مشکلات همان باقی مانده، باید به‌جای افتخار به میزان جریمه، نگران بی‌اثر بودن آن شد. پرونده ۸۳میلیارد تومانی این فصل، بیش از آنکه نشانه اقتدار انضباطی باشد، آینه‌ای است که تصویر واقعی فوتبال ما را نشان می‌دهد؛ فوتبالی که هنوز راهی طولانی برای یادگرفتن نظم، احترام و مسئولیت‌پذیری پیش‌رو دارد.