قالیباف: اگر پلتفرمی ضوابط داخلی را نپذیرد مجوز نمیگیرد؛
بحث داغ تلگرام در بهارستان
سیاست
127875
زمزمههای رفع فیلتر یک پیامرسان خارجی پرکاربرد که بسیاری از مردم را به استفاده از فیلترشکن واداشته است، آن هم با مذاکرات رسمی و پیمانهای احتمالی، سبب شد برخی مخالفان رفع فیلترینگ دیروز در مجلس حتی حربه تهدید وزیر ارتباطات به استیضاح را نیز به میان بکشند.
مهراوه خوارزمی_ گروه سیاسی: روز گذشته دستورکار اصلی مجلس شورای اسلامی در هفتمین جلسه رسیدگی به گزارش «شور دوم کمیسیون صنایع و معادن» درباره «طرح ملی هوش مصنوعی» و بررسی پیشنهادهای پرشمار نمایندگان در صحن علنی بود.
اما دیروز در بهارستان، تذکرها و اخطارهای خارج از دستور و گاه حاشیهساز برخی نمایندگان، بر متن دستور کار جاری جلسه مجلس غلبه داشت.
از جمله تذکر شفاهی حجتالاسلام محمدتقی نقدعلی که بر اساس شنیدههایش مدعی شد: «دولت توافقی را با تلگرام امضا کرده و این توافق هنوز به اطلاع شورای عالی فضای مجازی نرسیده است.»
نماینده خمینیشهر با این عقیده که «مطابق اصل ۷۷ قانون اساسی هرگونه قراردادی در این زمینه باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد»، ادامه داد: «اگر این توافق بدون تصویب مجلس شورای اسلامی امضا شود، استیضاح وزیر ارتباطات در دستور کار قرار میگیرد.»
موضع این نماینده را مهدی کوچکزاده نماینده تهران هم به نحو دیگری تکرار کرد.
اشاره این نمایندگان بر اصل ۷۷ قانون اساسی در حالی است که بر اساس نظریه تفسیری شورای نگهبان «قراردادهایی که یک طرف آن یک وزارتخانه، یک مؤسسه یا شرکت دولتی باشد و طرف دیگر قرارداد یک شرکت خصوصی خارجی باشد، این قرارداد، بینالمللی محسوب نمیشود و مشمول اصل ۷۷ قانون اساسی نیست.»
در هر صورت، محمد باقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی در پاسخ به این نمایندگان گفت: «به طور معمول، هر معاهده یا قراردادی (از سوی دولت یا نهادهای دولتی) ابتدا بسته میشود، سپس برای تصویب به مجلس میآید.»
قالیباف در پاسخ به اخطار نقدعلی، نماینده خمینیشهر هم تأکید کرد: «مطلبی که شما درباره توافق دولت با تلگرام مطرح کردید از اساس کذب است و چنین موضوعی در دستور کار نیست.»
استناد قالیباف به مصوبه ۳۲بندی برای رفع فیلتر
فارغ از اینکه مکاتبات با مدیران یک سکوی پیامرسان خارجی به لحاظ حقوقی و قانونی تا چه حد «عهدنامهها، مقاولهنامهها، قراردادها یا موافقتنامههای بینالمللی» محسوب میشود، آنچنان که منظور اصل ۷۷ قانون اساسی است.
تذکر نمایندگان نگران رفع فیلترینگ سبب شد تا رئیس مجلس شورای اسلامی روایتی از آنچه در شورای عالی فضای مجازی در این باره جریان دارد، ارائه دهد.
روایت دیروز محمدباقر قالیباف نشان میداد بر خلاف ادعای مطرحشده این نمایندگان، حتی اگر وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات مسئولیت انجام مذاکرات و مکاتبات با سکوهای (پلتفرمهای) خارجی را بر عهده داشته است، شورای عالی فضای مجازی نمیتوانست از روند این پیگیریها بیاطلاع باشد.
در نتیجه، این مباحث در مجلس شورای اسلامی را میتوان نتیجه دو احتمال تلقی کرد؛ یکی نگران شدن برخی نمایندگان بر اثر شایعات و دیگری پیگیری مخالفت بعضی اعضای شورای عالی فضای مجازی با روند رفع فیلتر از مجرای مجلس شورای اسلامی.
دیروز رئیس مجلس شورای اسلامی هم در این باره با گفتن این جمله که «خواهش میکنم اطلاعات غلط، نه در جلسات مجلس و نه در پشت تریبون، به مجلس داده نشود» در تأکید بر کذب بودن ادعای مطرحشده از سوی این نمایندگان، از جایگاه یکی از اعضای شورای عالی فضای مجازی اعلام کرد: «آقای آقاتهرانی (نماینده تهران در مجلس شورای اسلامی و از مخالفان رفع فیلترینگ که به عنوان نماینده مجلس در شورای عالی فضای مجازی حضور دارد) در شورای عالی فضای مجازی حضور دارند.
در این شورا یک مصوبه ۳۲بندی به تصویب رسیده است که تقدم بندها و مواد آن از شماره یک تا شماره ۳۲ مشخص است.
این مصوبه ۳۲بندی به استحضار رهبر انقلاب رسیده و ابلاغ هم شده و براساس این مصوبه کار شروع شده است.»
رئیس مجلس سپس تأکید کرد: «براساس مصوبه شورای عالی فضای مجازی، هر پلتفرم خارجی که بخواهد در داخل کار کند باید ضوابط و مقررات داخلی را بپذیرد.
در شورای عالی فضای مجازی یک گروه ۹ نفره انتخاب شده است که روی رعایت شدن یا نشدن این ضوابط نظارت دارند. مصوبات شورای عالی فضای مجازی کاملاً روشن است. اگر پلتفرمی ضوابط داخلی را نپذیرد قطعاً مجوزی پیدا نمیکند.»
اشاره قالیباف به مصوبه ۳۲بندی شورای عالی فضای مجازی است که این شورا زمستان ۱۴۰۳ و در راستای ایجاد حکمرانی قانونمند در فضای مجازی، تصویب و رئیسجمهوری آن را امضا کرد.
حالا قالیباف گفت که امضای رئیسجمهوری برای این مصوبه پس از تأیید رهبر انقلاب بوده است، یعنی شبیه سازوکار شورای عالی امنیت ملی که مصوبات آن پس از تأیید رهبر انقلاب، قانونی تلقی میشود.
همچنین اجرای این مصوبه در «جلسه مشترک سران قوا با کمیته رفع فیلترینگ» برای بررسی رفع فیلتر سه پلتفرم «تلگرام»، «یوتیوب» و «اینستاگرام» مورد تأکید قرار گرفت.
مرحله اول این مصوبه، تمرکز بر تقویت پیامرسانهای داخلی و آمادهسازی زیرساختها بود که از قبال آن «واتساپ» به عنوان یک پیامرسان خارجی و «گوگلپلی» به عنوان یک سکوی خدماتدهنده در حوزه نرمافزاری، رفع فیلتر شدند.
مدیریت سرویسهای خارجی از طریق انجام مذاکره با پلتفرمهای خارجی و رفع فیلتر این پیامرسان، مشروط به پذیرش حق حاکمیت ملی کشور ایران نیز در راستای اجرای مرحله سوم پیشبینی شده در این مصوبه پیگیری میشود.
برشدلیل نگرانی از رفع فیلتر تلگراممصوبه ۳۲ مرحلهای شورای عالی فضای مجازی به گونهای تدوین شده است که با تقویت پلتفرمهای داخلی دسترسی به سرویسهای خارجی و رفع فیلتر آنها، با رعایت الزامات قانونی و امنیتی امکانپذیر شود. خواستی که انجام آن به ناگزیر نیازمند مذاکره و مکاتبه با پلتفرمهاست. بر همین اساس بود که به تازگی برخی منابع از مکاتبات وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات با مدیران «تلگرام» پیرامون پذیرش ۶ شرط کلیدی جمهوری اسلامی ایران از سوی این پلتفرم خبر دادند. این شروط شامل «محدودسازی و حذف محتوای تحریکآمیز در زمینههای قومیتی، سیاسی یا مذهبی»، «حذف سریع محتواهای گزارش شده از سوی کاربران ایرانی»، «همکاری حقوقی با دستگاه قضایی کشور برای پیگیری تخلفات»، «مسدودسازی حسابهای مرتبط با تروریسم یا تهدید امنیت ملی»، «تعهد به حفظ اطلاعات کاربران ایرانی و جلوگیری از انتقال دادهها به سرویسهای بیگانه» و «پایبندی به الزامات حاکمیتی و قوانین رسانهای ایران» است. شنیدهها حاکی است مدیران «تلگرام» با بخش قابل توجهی از این شروط موافقت کردهاند. در چنین شرایطی، اگرچه رفع فیلتر «تلگرام» به عنوان یکی از پلتفرمهای طرف مذاکره امری قریبالوقوع و حتمی نیست، اما حتی احتمال رفع فیلتر آن هم طیفی از سیاسیون را به تکاپو واداشت. خبرسازی پیرامون توافق ادعایی وزارت ارتباطات با «تلگرام» آن هم بدون اطلاع شورای عالی فضای مجازی یا همراه کردن تعدادی از نمایندگان برای ایراد تذکر و اخطار، بخشی از این واکنشها بود، همچنان که میشد امتداد آن را در برخی رسانهها هم دنبال کرد. دیروز یک رسانه همراه با نگرانی از رفع فیلتر «تلگرام» مدعی شد ساترا یا همان سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی، این ظرفیت را هم دارد که عهدهدار تنظیم مقررات و روابط میان سکوهای خارجی هم باشد. رسول جلیلی، عضو شورای عالی فضای مجازی هم شنبه گذشته به «مهر» گفته بود: «اعضای کمیته (شورای عالی فضای مجازی) در حال بررسی و مذاکره هستند، اما از طریق پیگیریهای غیرمستقیم، اطلاعاتی بهدست آوردهام که موجب نگرانیام شده؛ نگرانم مبادا توافقی (با «تلگرام») امضا شود که بعدها سازوکاری مشابه مکانیسم ماشه در آن وجود داشته باشد و حقوق پایهای حکمرانی فضای مجازی نادیده گرفته شود.»وجود چنین واکنشهایی و بالاتر از آن، ربط دادن رفع فیلتر یک سکو به مکانیزم ماشه که به معنی القای نگرانی از مجرای دوگانه برجامی-ضدبرجامی دنبال میشود، آن هم در حالی که ارکان دولت بر ضرورت حق حاکمیت ملی کشور تأکید دارند، حکایت از آن دارد که به رغم تلاش دولت برای متعهد ماندن به وعدههایش در حوزه فضای مجازی از طریق اعمال حاکمیت جمهوری اسلامی ایران، پرونده رفع فیلتر همچنان با دستاندازهایی از جنس رقابتهای سیاسی و تعارض دیدگاه ذینفعان مواجه است.
الزامات پیش روی تعامل با تلگرام
عماد پاینده_ پژوهشگر فضای مجازی
در مقایسه با تجربههای ناموفق گذشته، دور جدید مذاکرات ایران و مسئولان و مالکان پلتفرم «تلگرام» یک نقطه عطف محسوب میشود.
در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ تمرکز گفتوگوها بر الزام به میزبانی از داده در داخل کشور بود؛ مدلی که بهدلیل بیاعتمادی متقابل و مقاومت «تلگرام» در اعطای امتیاز واقعی به بنبست رسید.
اما در الگوی تازه، تأکید بر «بهرسمیت شناختن پلتفرم» و «آزادی انتخاب کاربران» است، نه مسألههای فنی یا زیرساختی. این رویکرد با الگوهای تنظیمگری متداول در کشورهای دیگر نیز همخوان است که بر مبنای تعهدات رفتاری، شفافیت محتوایی و پاسخگویی پلتفرمها پیش میروند، نه الزام به میزبانی داخلی.
البته در فضای کنونی، رفع فیلتر «تلگرام» لزوماً به کاهش معنادار استفاده از فیلترشکنها منجر نخواهد شد.
الگوی مصرف کاربران ایرانی در سالهای اخیر تغییر کرده و اکوسیستم VPN عملاً جزئی از زیست دیجیتال روزمره ایرانیان شده است. در نتیجه، حتی در صورت تسهیل دسترسی، انتظار نمیرود موج بازگشت گسترده کاربران از سایر پلتفرمها یا ابزارهای دور زدن فیلتر رخ دهد.
با وجود این، حجم داده و ترافیک روی بستر «تلگرام» بهطور قطع افزایش خواهد یافت؛ مسألهای که پایداری و ظرفیت شبکه داخلی و درگاههای بینالمللی را به چالش میکشد.
اجماع فعلی میان نهادهای رسمی بر سر تسهیل دسترسی به «تلگرام» پدیدهای کمسابقه است و باید با احتیاط تحلیل شود.
این اجماع اگر بر مبنای ارزیابی واقعبینانه ظرفیت زیرساخت، امنیت داده و شفافیت تعهدات دوطرفه با «تلگرام» نباشد، میتواند به تجربهای تکراری و پرهزینه بدل شود.
شفافسازی شروط مطرحشده با «تلگرام»، تعیین حدود مسئولیتها و ارزیابی فنی میزان آمادگی شبکه کشور، پیششرط هر نوع تصمیم اجرایی در این مسیر است.
رفع فیلتر یا حضور رسمی «تلگرام» بدون سازوکارهای مؤثر برای نظارت بر محتوای آسیبزا و صیانت از حقوق کاربران، میتواند صرفاً بازتولید همان چرخه شکست گذشته باشد.
معیار موفقیت، نه در صدور مجوز یا امضای تفاهمنامه، بلکه در تعهد عملی «تلگرام» به اصولی چون مقابله با سوءاستفاده از کودکان، تبلیغات گمراهکننده و امنیت دادههاست.
برخی مصوبات اخیر شورای عالی فضای مجازی که با هدف تنوعبخشی به خدمات و حکمرانیپذیری پلتفرمها تدوین شدهاند، ممکن است در عمل زمینهساز انحصار و کنترل بیشتر باشند.
تجربه سکوهای مشابهسازی شده تلگرام و پوستههای مشابه، نشان داد که رویکردهای جایگزین و بومیسازی صوری، اغلب به تهدیدی برای امنیت و اعتماد عمومی تبدیل خواهند شد.
آینده تعامل با «تلگرام» زمانی معنا خواهد یافت که اولویت سیاستگذاریها، نه صرفاً ابزارهای نظارت، بلکه منافع و آسودگی فعالیت کاربران باشد.
مدیران تلگرام منعطف شده اند
محمد رهبری_ مدرس دانشگاه و پژوهشگر اینترنت و فناوری
در ماههای اخیر، بحث درباره آینده فیلترینگ در کشور دوباره به موضوعی محوری در فضای عمومی بدل شده است. واقعیت آن است که از آغاز دولت چهاردهم، تلاشهای قابل توجهی برای حل و فصل مسأله فیلترینگ انجام گرفته و دکتر پزشکان با رویکردی تعاملی و مبتنی بر وفاق با نهادهای تصمیمگیر، پیگیر رفع محدودیتها بوده است.
نشانه این رویکرد را پیشتر در رفع فیلتر «واتساپ» و «گوگلپلی» مشاهده کردیم و همچنان نیز تأکید دولت بر رفع موانع به شیوهای تدریجی و هماهنگ ادامه دارد.
از سوی دیگر انبوه گزارشهای کارشناسی و دانشگاهی بر ناکارآمدی سیاست فیلترینگ مطلق تأکید کردهاند.
اکنون درصد بالایی از مردم با فیلترشکنها به پلتفرمها دسترسی دارند و عملاً فیلترینگ نتوانست مانع این دسترسی شود. نتیجه آن، عادیسازی استفاده از ابزارهای دورزننده فیلتر و گسترش پیامدهای فرهنگی، اخلاقی و امنیتی است.
بسیاری از فیلترشکنها بستر بدافزار و جاسوسی سایبری شدهاند که میتواند تهدیدی برای امنیت فردی و ملی ایجاد کند.
کافی است درصدی از vpn های روی گوشیهای همراه بدافزار یا ابزار جاسوسی باشند تا این امر به تهدیدی برای کشور تبدیل شود.
همچنین آثار منفی فیلترینگ بر اقتصاد دیجیتال، کارآفرینی و حفظ سرمایه انسانی غیرقابل انکار است. احساس محدودیت در ارتباطات سبب مهاجرت نیروهای متخصص و کاهش اعتماد به توسعه بومی فناوری شده است.
فیلترینگ بر کیفیت و سرعت اینترنت نیز اثر گذاشته و موجب نارضایتی مردم را فراهم کرده است.
با وجود این چالشها، تجربهها نشان میدهد بسترهای جدیدی برای تعامل و همکاری با پلتفرمها شکل گرفته است.
بویژه درباره «تلگرام» باید تأکید کرد این پلتفرم در یک سال گذشته رویکرد خود را نسبت به دولتها تغییر داده است. برخلاف گذشته که «تلگرام» انعطافی در همکاری نداشت، اکنون اعلام کرده آماده گفتوگو و همکاری با دولتها در مبارزه با تروریسم، کنترل محتوای خشن و دیگر موضوعات است.
پس از تجربه فرانسه، هند و برزیل، «تلگرام» نشان داد در صورت دریافت درخواستهای معتبر از نهادهای رسمی کشورها میتواند همراهی مؤثری داشته باشد.
پس از دستگیری «پاول دورف» در فرانسه در سال ۲۰۲۴، «تلگرام» رویکردی انعطافپذیرتر نسبت به درخواستهای قانونی اتخاذ کرد.
این تحول در سیاست «تلگرام» فرصت تازهای است تا بتوان مسائل مربوط به فیلتر این پلتفرم را حل کرد.
مجموعه دلایل فنی، امنیتی، اقتصادی و اجتماعی نشان میدهد ادامه سیاست فیلترینگ مطلق پلتفرمها از جمله «تلگرام»، نهتنها در خدمت منافع ملی و امنیت ملی نیست، بلکه با مقتضیات زمان و تحولات فناوری ناسازگار بوده و اعمال حکمرانی نگاه تازه در این عرصه ضروری است.
اکنون زمان آن است که برای حفظ امنیت، آزادی ارتباطی و توسعه اقتصاد دیجیتال در سیاستهای پیشین بازنگری شده و در مواجهه با پلتفرمها رویکرد جدیدی اتخاذ شود.
انتهای پیام/
منبع: روزنامه ایران