ایران و ارمنستان؛ دیپلماسی همسایگی در سایه موازنههای پیچیده قفقاز جنوبی
اظهارات اخیر نیکول پاشینیان درباره تمایل ارمنستان به امضای سند مشارکت استراتژیک با ایران، بار دیگر توجهها را به جایگاه تهران در معادلات سیاست خارجی ایروان جلب کرده است.
ایران آنلاین: نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان هفته گذشته در جریان یک کنفرانس خبری گفت: «روابط ما با جمهوری اسلامی ایران در سطح بسیار بالایی است و ما همچنین تمایل داریم یک سند مشارکت استراتژیک با ایران امضا کنیم.» این اظهارات بار دیگر نگاهها را به جایگاه ارمنستان در معادلات سیاست خارجی ایران معطوف کرده است؛ موضعگیری که همزمان که حامل پیام مثبتی از سوی ایروان است، اما در بستر تحولات همزمان سیاست خارجی ارمنستان در بازتعریف مناسبات منطقهای و فرامنطقهای، واجد لایههای پیچیدهتری نیز است.
به گزارش ایرنا، ارمنستان طی سالهای اخیر در چارچوب بازتعریف سیاست خارجی خود، گامهایی در جهت گسترش همکاریهای راهبردی با غرب برداشته و در همین راستا، اسناد همکاری استراتژیک جداگانهای را با ایالات متحده آمریکا و اتحادیه اروپا به امضا رسانده است. این اسناد که بر تقویت همکاریهای سیاسی، اقتصادی، امنیتی و نهادی تمرکز دارند، ناظر بر توسعه روابط ایروان با ساختارهای غربی، افزایش حمایتهای مالی و فنی اتحادیه اروپا و تعمیق تعاملات ارمنستان با آمریکا در حوزههایی چون اصلاحات حکمرانی، امنیت، انرژی و اتصال منطقهای است؛ روندی که همزمان با فاصلهگیری تدریجی ارمنستان از برخی سازوکارهای امنیتی سنتی، از جمله کاهش نقشآفرینی در سازمان پیمان امنیت جمعی، بهعنوان نشانهای از چرخش تدریجی این کشور در موازنههای سیاست خارجی تلقی میشود.
در همین حال، خبر دیدار آذرماه واهان گوستانیان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان با ادن بار تال، مدیرکل وزارت امور خارجه اسرائیل که با موضوع تقویت روابط میان ارمنستان و اسرائیل، از جمله در حوزههای سیاسی و اقتصادی برگزار شده است نیز بر حساسیت برخی رسانههاو تحلیلگران در داخل درباره روابط تهران و ایروان افزوده است. براساس گزارش خبرگزاری آرمن پرس، در چارچوب این سفر، دوازدهمین دور رایزنیهای سیاسی میان وزارتخانههای امور خارجه ارمنستان و اسرائیل برگزار شد و دو طرف بهطور مفصل درباره فرصتهای همکاری در قالبهای دوجانبه و چندجانبه گفتوگو کردند.
در همین چهارچوب اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست خبری دوشنبه گذشته در پاسخ به پرسش خبرنگاری که خواستار موضع ایران در قبال سخنان نخست وزیر ارمنستان شده بود و در متن سوال خود نیز به امضای سند همکاری استراتژیک با آمریکا و اروپا از سوی ایروان اشاره کرده بود، گفت: «جمهوری اسلامی ایران روابط خود را بر اساس منافع ملی تنظیم میکند و روابط با ارمنستان نیز از این قاعده مستثنا نیست. روابط ما با ارمنستان مبتنی بر منافع متقابل، شناخت دقیق از نگرانیها و مشترکات است و روابط بسیار خوبی با این کشور داریم و مصمم به ادامه این روابط در حوزههای مختلف هستیم. اینکه کشورها با طرفهای دیگری نیز روابط داشته باشند، مادامی که به روابط ایران آسیبی نرساند، مورد احترام جمهوری اسلامی ایران است. روابط ما با سایر کشورها بر اساس بررسی دقیق منافع و نگرانیهای متقابل شکل میگیرد و بر این اساس، روابطمان با ارمنستان و سایر کشورهای پیرامونی تنظیم میشود.»
سند مشارکت استراتژیک با ارمنستان
سند «مشارکت استراتژیک» در ادبیات روابط بینالملل به چارچوبی رسمی و بلندمدت برای ساماندهی همکاریهای همهجانبه میان دو کشور اطلاق میشود؛ سندی که فراتر از توافقهای مقطعی یا همکاریهای موضوعی، افقهای راهبردی در حوزههای سیاسی، امنیتی، اقتصادی، انرژی، ترانزیت و گاه فرهنگی و دفاعی را ترسیم میکند. اینگونه اسناد معمولاً مبتنی بر همپوشانی منافع کلان، درک مشترک از تهدیدات و فرصتهای منطقهای و اراده سیاسی پایدار برای ارتقای سطح روابط به جایگاهی ساختاری و قابل پیشبینی هستند.
جمهوری اسلامی ایران تاکنون با کشورهایی چون روسیه و چین اسناد مشارکت استراتژیک امضا کرده است؛ کشورهایی که از منظر وزن ژئوپلیتیکی، ظرفیتهای اقتصادی و نقشآفرینی در معادلات منطقهای و بینالمللی، شرکای تأثیرگذار و بلندمدت برای تهران محسوب میشوند. این اسناد، علاوه بر تنظیم مناسبات دوجانبه، ناظر بر هماهنگی در سطوح بالاتر، از جمله مقابله با فشارهای خارجی، مدیریت نظم منطقهای و تعریف پروژههای کلان اقتصادی و زیرساختی بودهاند.
در همین چارچوب، اظهارات نیکول پاشینیان درباره تمایل به امضای سند مشارکت استراتژیک با ایران در این مرحله نشانهای مثبت و قابل توجه در مسیر تقویت روابط دوجانبه ارزیابی میشود، هرچند که ارزیابی تحقق عملی چنین ابتکاری نیازمند درنظرگرفتن مجموعهای از ملاحظات راهبردی است و میتواند بخشی از یک روند تدریجی و مرحلهای باشد که در آن میزان همپوشانی منافع، سطح هماهنگی سیاسی و ظرفیت اجرایی دو طرف بهمرور زمان روشنتر خواهد شد.
در عین حال، باید توجه داشت که ارمنستان در سالهای اخیر مسیرهایی را برای تعمیق همکاریهای راهبردی با ایالات متحده و اتحادیه اروپا نیز دنبال کرده و اسناد و چارچوبهایی را در حوزههای سیاسی، امنیتی، اقتصادی و نهادی با این بازیگران به امضا رسانده است. وجود چنین ترتیباتی، که هر یک بر مبانی، انتظارات و ملاحظات خاص خود استوارند، طبیعتاً ضرورت نوعی مدیریت دقیق در همزمانسازی و اولویتبندی تعهدات خارجی ایروان را برجسته میکند.
قفقاز جنوبی و رژیم صهیونیستی
دیدار واهان گوستانیان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان، با مدیرکل وزارت امور خارجه اسرائیل و تأکید طرفین بر تقویت روابط دوجانبه، در چارچوب سیاست خارجی چندلایه ایروان قابل ارزیابی است. با این حال، در معادلات امنیتی منطقهای، جمهوری اسلامی ایران همواره نسبت به هرگونه حضور یا نفوذ اسرائیل در مجاورت مرزهای خود حساسیت ویژهای داشته و این ملاحظه را بهعنوان بخشی از ملاحظات بنیادین امنیت ملی خود در تعامل با همسایگان مطرح کرده است؛ حساسیتی که ناظر بر تحولات میدانی و پیامدهای بلندمدت آن برای ثبات منطقهای است.
ایران پیشتر نیز این رویکرد را در گفتوگو با کشورهایی که روابط آشکار و فعالی با اسرائیل دارند، از جمله جمهوری آذربایجان، بهصراحت و در چارچوب ادبیات دیپلماتیک یادآور شده است. تأکید تهران در این موارد، نه معطوف به روابط دوجانبه دیگر کشورها، بلکه ناظر بر خط قرمز مشخصی است که به امنیت مرزهای شمالی ایران و جلوگیری از هرگونه نفوذ امنیتی یا اطلاعاتی مرتبط با اسرائیل بازمیگردد؛ خط قرمزی که همواره بهعنوان یک اصل ثابت در سیاست منطقهای ایران مطرح بوده است.
تهران همواره بر این نکته تأکید داشته است که ثبات قفقاز جنوبی در گرو توجه به ملاحظات امنیتی همه بازیگران منطقهای است و هرگونه تعامل خارجی، بهویژه با بازیگران فرامنطقهای، حساس، نیازمند هوشیاری و محاسبه دقیق پیامدهاست. در چنین فضایی، فهم متقابل خطوط قرمز و پرهیز از ایجاد نگرانیهای امنیتی، میتواند به حفظ اعتماد و تداوم روابط سازنده میان تهران و ایروان کمک کند.
ایروان و پروژه «کریدور ترامپ»
در همین حال، موضوع کریدور ترانزیتی در جنوب ارمنستان که پس از امضای توافق صلح میان ایروان و باکو با میانجیگری رئیس جمهور ایالات متحده با نام «کریدور ترامپ» از آن یاد میشود نیز همچنان در محوریت دغدغههای ایران در قفقاز جنوبی قرار دارد. ایده ایجاد کریدوری در جنوب ارمنستان که جمهوری آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل کند، نخستینبار پس از جنگ دوم قرهباغ در سال ۲۰۲۰ و در چارچوب تحولات پساجنگ مطرح شد. این مسیر که در ادبیات سیاسی باکو به «کریدور زنگزور» شناخته میشود، بهتدریج با حمایت برخی بازیگران فرامنطقهای، بهویژه ایالات متحده، رنگ و بوی ژئوپلیتیکی پررنگتری به خود گرفت. در دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، این ایده در قالب طرحی غیررسمی و رسانهای با عنوان «کریدور ترامپ» مطرح شد؛ طرحی که هدف اعلامی آن تسهیل ارتباطات منطقهای، اما هدف ضمنی آن بازآرایی ژئوپلیتیک قفقاز جنوبی ارزیابی میشد.
پس از ماهها تنش و بنبست در مذاکرات باکو و ایروان، اعلام توافق جدید میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان با میانجیگری ترامپ، بار دیگر این کریدور را به صدر اخبار بازگرداند. این توافق بر ایجاد مسیر ارتباطی میان آذربایجان و نخجوان تأکید دارد؛ مسیری که از خاک ارمنستان عبور میکند و موضوع حاکمیت، کنترل و ماهیت آن همچنان محل مناقشه است. ارمنستان تلاش دارد این مسیر را در چارچوب حاکمیت ملی خود تعریف کند، در حالی که باکو بر ضرورت دسترسی بدون مانع و فراتر از ترتیبات مرسوم مرزی تأکید دارد.
در این میان، موضع جمهوری اسلامی ایران از ابتدا روشن و مبتنی بر اصول ثابت سیاست خارجی بوده است. تهران ضمن حمایت از توسعه همکاریهای اقتصادی و ترانزیتی در منطقه، هرگونه تغییر در مرزهای بینالمللی، تضعیف حاکمیت سرزمینی کشورها و ایجاد مسیرهای فرامرزی با کارکردهای امنیتی یا نظامی را خط قرمز خود اعلام کرده است. ایران بارها تاکید کرده که ایجاد هرگونه کریدور نباید به قطع ارتباط ژئوپلیتیکی ایران و ارمنستان یا تغییر موازنههای امنیتی منطقه منجر شود. از نگاه تهران، مسیرهای ترانزیتی موجود ـ از جمله کریدور شمال ـ جنوب و مسیرهای عبوری از خاک ایران ـ ظرفیت پاسخگویی به نیازهای اقتصادی منطقه را دارند و نیازی به پروژههایی با بار سیاسی و امنیتی مضاعف نیست. همچنین ایران نسبت به نقشآفرینی بازیگران فرامنطقهای در قفقاز جنوبی هشدار داده و این مداخلات را عاملی برای بیثباتی بلندمدت منطقه دانسته است.
در چهارچوب همین ملاحظات تهران نیز، واهان گوستانیان، معاون وزیر امور خارجه ارمنستان مردادماه سال جاری و پس از بازگشت نخست وزیر ارمنستان از ایالات متحده و انجام مقدمات سفر مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران به ایروان برای دیدار با مقامات ایرانی راهی تهران شد. گوستانیان در جریان این سفر همچنین ۲۳ مردادماه روبروی دوربین ایرنا قرار گرفت تا به سوالاتی که در پی آنچه در واشنگتن رخ داده بود، در فضای رسانهای ایران مطرح شد، پاسخ دهد. معاون وزیر امور خارجه ارمنستان در پاسخ به این سوال که «با توجه به نقش واشنگتن دراین توافق، نگاه ایروان به حضور آمریکا یا هر نیروی فرامنطقهای در منطقه قفقاز جنوبی چیست؛ چه ضمانتی وجود دارد که آمریکا نقش منفی علیه کشورهای منطقه ایفا نکند؟» گفت: «در خصوص نگرانیهای تهران از این توافق و نقش ایالات متحده، باید بگویم این یکی از موضوعات اصلی گفتوگوهای دیروز و امروز ما همین مسأله بود. من با پیامی به اینجا آمدهام مبنی بر اینکه ارمنستان ملاحظات ایران را در نظر گرفته و این حساسیتها در جریان مذاکرات مقدماتی درباره پروژه اتصال موسوم به «TRIPP» لحاظ شده است. برخی از جزئیات این پروژه قبلاً مشخص و مورد توافق قرار گرفته که با طرف ایرانی در میان گذاشتهام و آمادهام بهطور عمومی نیز اعلام کنم. قرار است شرکتی در ارمنستان ثبت شود که سهام آن میان ارمنستان و آمریکا تقسیم میشود، اما این به معنای حضور امنیتی آمریکا در منطقه نیست. میدانیم که این موضوع یکی از نگرانیهای کلیدی طرف ایرانی بوده و معتقدم این نگرانی برطرف شده است. برای ما، کار بیوقفه و بدون مانع مرز ایران و ارمنستان و گذرگاههای آن برای تردد کالا و مسافر، اهمیت راهبردی دارد و انتظار نداریم در این زمینه مانعی ایجاد شود. گشایش مسیرهای ارتباطی، از جمله سه پروژه جدید، بر اساس حاکمیت و صلاحیت کشورها انجام خواهد شد که خود یک تضمین دیگر است.»
گوستانیان همچنین در پاسخ به این سوال که «آیا دغدغه تهران و اهمیتی که برای مرز کوتاه اما مهم و تاریخی خود با ارمنستان قائل است در مذاکرات، از سوی ایروان مورد توجه قرار میگیرد؟» گفت: «یکی از نگرانیهای اصلی تهران، مرز تاریخی ایران و ارمنستان است. ما این مرز را گرامی میداریم و در سالهای گذشته از حمایت سیاسی ایران در این باره قدردان بودهایم. این موضع برای ما، همانند ایران، اهمیت برابر دارد و تحت هیچ شرایطی تغییر نخواهد کرد. ما اطمینانهای لازم را به طرف ایرانی دادهایم. در حال حاضر، ما در حال آمادهسازی گسترده برای میزبانی از آقای رئیسجمهور پزشکیان در ایروان هستیم. معتقدم این سفر تاریخی و دیرانتظار، همسویی سیاسی دو کشور را بیش از پیش تقویت و مسیرهای تازهای برای همکاری اقتصادی باز خواهد کرد.»
مدیریت واقعگرایانه یک همسایگی حساس
در مجموع، اظهارات نیکول پاشینیان درباره تمایل ارمنستان به امضای سند مشارکت استراتژیک با ایران را باید در چارچوب دیپلماسی چندلایه و موازنهگرای ایروان ارزیابی کرد؛ دیپلماسی که میکوشد میان الزامات امنیتی، فشارهای ژئوپلیتیکی و نیازهای اقتصادی، نوعی توازن پویا ایجاد کند. برای تهران نیز، اهمیت ارمنستان بیش از هر چیز ریشه در جایگاه ژئوپلیتیکی این کشور، مرز تاریخی و حیاتی دو طرف و نقش ایروان در معادلات ترانزیتی و امنیتی قفقاز جنوبی دارد؛ ملاحظاتی که سیاست ایران را از سطح واکنشهای مقطعی فراتر برده و به سوی مدیریت بلندمدت همسایگی سوق داده است.
از این منظر، هرگونه حرکت بهسوی چارچوبهای راهبردی میان تهران و ایروان، مستلزم شفافیت متقابل، احترام به خطوط قرمز امنیتی و پرهیز از همپوشانی تعهداتی است که میتواند اعتماد طرفین را تضعیف کند. تجربه تعامل ایران با سایر همسایگان نشان میدهد که تهران اصل تنوعبخشی روابط خارجی کشورها را به رسمیت میشناسد، اما همزمان نسبت به پیامدهای حضور و نفوذ بازیگران فرامنطقهای تخریبگر، در مجاورت مرزهای خود حساسیتی پایدار دارد. در چنین شرایطی، موفقیت هر ابتکار راهبردی میان ایران و ارمنستان نه در سطح اعلام سیاسی، بلکه در میزان تطابق عملی آن با واقعیتهای امنیتی و ژئوپلیتیکی منطقه سنجیده خواهد شد.
در نهایت، روابط تهران و ایروان در آستانه مرحلهای قرار دارد که بیش از هر زمان دیگری نیازمند عقلانیت دیپلماتیک، گفتوگوی مستمر و مدیریت همزمان فرصتها و مخاطرات است. حفظ مرز تاریخی، صیانت از ثبات قفقاز جنوبی و پرهیز از پروژههایی که میتواند به بازآرایی ناخواسته موازنههای منطقهای بینجامد، نقطه اشتراک بنیادین دو طرف است.
انتهای پیام/