روایت تولد یک تفسیر

حکایت تولد «The Study Quran» از یک دغدغه معنوی آغاز شد؛ دغدغه‌ای که بر شانه‌های یک فیلسوف و متفکر برجسته جهان اسلام، دکتر سیدحسین نصر، احساس سنگینی و دِین ایجاد کرد. سال‌ها پیش، در فضای نشر غرب، اتفاقی مهم در حال شکل‌گیری بود. ناشر نامدار آمریکایی، «هارپروان/ Harper one»، که از معتبرترین بنگاه‌های ادبی و دینی زبان انگلیسی به‌شمار می‌رود، پس از انتشار موفقیت‌آمیز «تفسیر مطالعه‌ای کتاب مقدس/ The Study Bible» درباره آیین مسیحیت؛ و «تفسیر مطالعه‌ای تورات/ The Study of the Torah» درباره میراث یهود، تصمیم به گشودن حلقه سوم از ادیان ابراهیمی گرفت.
روزی، سرویراستار هارپروان با نصر که سابقه دیرینه‌ای در همکاری با آن انتشارات داشت، تماس گرفت و طرح انتشار «تفسیر مطالعه‌ای قرآن کریم/The Study Quran» را مطرح کرد. نصر که از اهمیت و گستردگی دو اثر پیشین آگاه بود، اندکی تأمل کرد. پاسخ اولیه او به انتشارات هارپروان اعترافی از سر تواضع بود: «سپاسگزارم، اما کار من قرآن‌شناسی نیست؛ بضاعت فکری‌ام در فلسفه، عرفان و علوم اسلامی است.» اما اصرار ناشر چنان بود که او را به نوعی در مخمصه‌ قرار داد؛ تا جایی که گفتند: «اگر شما نپذیرید، ما اصلاً قید انتشار این کتاب را خواهیم زد.» این جمله، بار امانت سنگینی بر قلب سیدحسین نصر گذاشت و ۲۴ ساعت فرصت برای پاسخگویی خواست.
نصر آن شب را به دعا و تأمل گذراند و به کلام‌الله مجید رجوع کرد و در این اندیشه غرق شد: «چگونه از درگاه پروردگار‌طلب مغفرت کنم، اگر روز قیامت بگوید تو کتاب مرا زمین گذاشتی؟» از سویی، خود را لایق چنین مسئولیت عظیمی نمی‌دانست؛ و از سوی دیگر، می‌دید اگر این مهم به انجام نرسد، نقصانی فاحش در شناخت دین اسلام در فضای غرب باقی خواهد ماند. سرانجام، این دغدغه دینی و ضرورت فکری بر تردیدهای شخصی‌اش چیره گشت و پذیرفت که سکان این کار را به دست گیرد.

شرط نصر برای ناشر
نصر یک شرط اساسی برای ناشر داشت تا بتواند حافظ اصالت و هویت این تفسیر باشد. او به ناشر اعلام کرد: «همان‌گونه که نویسندگان جلد مسیحیت، مسیحی و نویسندگان جلد یهودیت، یهودی بودند، شرط من این است که تمام افرادی که در این پروژه مشارکت خواهند کرد، مسلمان باشند و توسط خودم انتخاب شوند.» این شرط، پس از اندکی تأمل، توسط ناشر پذیرفته می‌شود و مسیر خلق اثری یکپارچه، با دیدگاه سنت‌گرایانه اسلامی باز می‌شود.
نصر سه کمک‌ویراستار را از میان شاگردانش که سالیان متمادی دیدگاه مشترک و نزدیکی به قرآن و اسلام داشتند، برگزید: جوزف لومبارد، جانر دگلی و ماریا دکاکه. کار تقسیم شد و سی جزء قرآن کریم میان کمک‌ویراستارها تقسیم شد، به‌نحوی که هر یک مسئول ده جزء شد. سپس آنها با هم تبادل نظر می‌کردند تا یک‌رنگی و وحدت قلم در ترجمه حفظ شود. در نهایت، خروجی آخر برای تصحیح و ارائه نظر قطعی به نصر بازمی‌گشت.
 
چهارده قرن تفسیر
تصمیم قاطع گروه این بود که تنها از شروح مقید به سنت اسلامی و اصیل بهره ببرند، اما دامنه این سنت را محدود نکنند. آنها بر آن شدند تا از تمام مکاتب فکری و تفسیری اسلام، شامل شیعه و سنی، کلامی و عرفانی، فلسفی و فقهی استفاده کنند. این پروژه چهارده قرن تاریخ تفسیری اسلام را در برگرفت؛ از اولین تفاسیر منسوب به امام صادق(ع) و احادیث نبوی در شرح آیات، تا تفاسیر معتبری چون «المیزان» علامه طباطبایی. برای این پروژه عظیم، چهل تفسیر مهم و ریشه‌دار، از جمله آثار قرطبی، زمخشری، طبرسی، ابن عربی و ملاصدرا گردآوری شد. سنگینی کار باعث شد دانشمندان جوان دیگری همچون محمد رستم نیز به این گروه بپیوندند تا این بار امانت به سرمنزل مقصود برسد. گردآوری این طرح، بیش از ده سال زمان برد. ثمره این پژوهش، نه‌تنها یک ترجمه جدید بود، بلکه سعی شد به انگلیسی، روان، ریشه‌دار و اصیل (به تعبیر خود نصر، با قلمی شکسپیری) عرضه شود، مجموعه‌ای از شرح‌های جامع مبتنی بر مآخذ معتبر عربی و فارسی نیز در کنار آن نگاشته شد.
همزمان با نگارش این تفسیر، نصر با مشورت ویراستاران، از چهارده تا پانزده دانشمند برجسته از سراسر جهان، اعم از مرد و زن، ایرانی، عرب، اروپایی، آمریکایی، مالزیایی و اندونزیایی، تقاضا کرد تا مقالاتی تخصصی پیرامون یکی از جنبه‌های مختلف قرآن که توسط گروه تعیین شده بود، بنویسند. این اقدام نشانه یک همکاری بین‌المللی از برجسته‌ترین شخصیت‌های جهان اسلام است؛ از شیخ الازهر (عالم جهان تسنن) گرفته تا دانشمند فرهیخته جهان تشیع، آیت‌الله محقق داماد. این حضور گسترده از دانشمندان، نشان از آن دارد که هدف «تفسیر معاصرانه قرآن کریم» ارائه قرائتی چندبعدی و روشنگر از قرآن کریم است که با فراتر رفتن از ظاهر، توضیح پیچیدگی‌ها، آشکارسازی معانی باطنی و تبیین معقول دیدگاه‌های گوناگون سنتی، زمینه‌ساز ارتباط عمیق خوانندگان با متن و خنثی‌سازی برداشت‌های نادرست از آن در سطح جهانی است.