روایت بدون تکلف

گروه کتاب: سیدمهدی شجاعی، نویسنده، پژوهشگر ادبیات و فیلمنامه‌نویس، متولد ۱۳۳۹ در تهران است؛ چهره‌ای که علاوه بر نویسندگی، در عرصه رسانه و مدیریت فرهنگی هم نقش‌آفرینی کرده است و با تأسیس انتشارات «نیستان» در عرصه نشر نیز حضوری مستمر دارد. او پس از تحصیل در حوزه‌ ادبیات نمایشی، تجربه‌ روایت را نه تنها در داستان و کتاب، بلکه در فیلمنامه‌نویسی نیز آزمود. حاصل این چهار دهه فعالیت، به خصوص در عرصه کتاب، انتشار مجموعه‌ای از آثار داستانی و دینی است که به‌واسطه‌ نوع روایت و توجه به طیف گسترده‌ای از مخاطبان، جایگاهی متمایز در ادبیات معاصر به او بخشیده است.
بخش قابل‌توجهی از کارنامه کاری سیدمهدی شجاعی، به داستان‌های کوتاه او تعلق دارد، «غیر قابل چاپ» دربردارنده ۹ داستان است که در زمان‌های مختلفی خلق شده‌اند. داستان‌های این مجموعه روایت‌هایی جذابی دارند که خواننده را با خود همراه می‌کنند و به سوی کشف تجربیات تازه می‌برند. این کتاب متشکل از مجموعه‌ اتفاقات و گفت‌و‌گوهایی خواندنی است که بخشی از آنها حول وضعیت زنان و مشکلات اجتماعی شکل گرفته‌اند.
در «سری که درد... می‌کند»، نویسنده به مسائلی فراتر از مشکلات اجتماعی می‌پردازد. این مجموعه متشکل از هشت داستان است که در آنها درد درونی شخصیت‌ها به محور اصلی روایت تبدیل می‌شود. داستان‌ها حول انسان‌هایی شکل می‌گیرند که در پیچ‌وخم تصمیم‌گیری‌های خود گرفتار شده‌اند، نکته قابل تأمل آنکه شخصیت‌های این مجموعه نه قهرمان‌اند و نه قربانی محض. شجاعی در این مجموعه، جهان را از نگاه افرادی روایت می‌کند که به پنهان‌کردن بخشی از خود خو گرفته‌اند و همین پنهان‌کاری، نیروی پیش‌برنده‌ داستان‌ها می‌شود.
 
حضور پررنگ آثار دینی
بررسی کارنامه‌ شجاعی بدون اشاره به کتاب‌های دینی او ممکن نیست، اما نکته‌ تعیین‌کننده آن است که او در این حوزه مسیر متفاوتی را برگزیده است. در بسیاری از آثارش، دین نه در قالب درس‌نامه و خطابه، بلکه در شکل داستان و تجربه‌ فردی روایت می‌شود؛ تجربه‌ای که مخاطب را به درون روایت می‌کشاند. «آفتاب در حجاب» را یکی از آثار شاخص شجاعی در این زمینه می‌دانند، رمانی که در آن شرحی بر زندگی حضرت زینب(س) را از کودکی تا واقعه عاشورا، داستان اسارت و وفات ایشان را می‌خوانید. شجاعی این داستان را براساس پژوهش‌های بیشمار و از زوایای تاریخی پنهان زندگی حضرت زینب(س) روایت کرده است.
با چنین نگاهی «پدر، عشق و پسر» جایگاه ویژه‌ای دارد، کتابی که بر پیوند عاطفی و معنوی میان پدر و فرزند متمرکز می‌شود و روایت را چنان پیش می‌برد که مخاطب، پیش از درگیرشدن با مفاهیم انتزاعی، با حس و تجربه‌اش در مواجهه با واقعه‌ای تاریخی روبه‌رو شود. این کتاب که جوایز مختلفی چون دیپلم افتخار چهارمین جشنواره کودک و نوجوان کانون پرورش کودکان و نوجوانان را برای شجاعی به ارمغان آورده، به روایتی از زندگی حضرت علی اکبر(ع) تعلق دارد. نویسنده در انتخاب موضوع این کتاب که بر پژوهش‌های دینی- تاریخی استوار است به زندگی شخصی پرداخته که در کربلا نقش پررنگی ایفا کرده اما کمتر به آن پرداخته شده است.
«سقای آب و ادب»، اثری است که حضرت عباس(ع) را نه به‌عنوان نمادی دوردست، بلکه به‌مثابه انسانی با انتخاب‌ها و وفاداری‌ها روایت می‌کند. تمرکز اصلی کتاب بر اخلاق و کنش است؛ بی‌آنکه نیازی به توضیح مستقیم یا تأکید خطابی احساس شود. این کتاب که نثری داستانی دارد، روایتی است از وفاداری و شخصیت بزرگ مردی که نام او در فرهنگ شیعه و اسلام با برادری و پشتیبانی از حق تا آخرین لحظه‌ای که جان در بدن داشت گره خورده است.
یکی از ویژگی‌هایی که کارنامه‌ سیدمهدی شجاعی را متمایز می‌کند، تنوع مخاطبان اوست. او همان‌قدر که برای مخاطبان بزرگسال آثارش اهمیت قائل است به گروه سنی کودک و نوجوان نیز توجه نشان می‌دهد. کتاب «از کشتی نوح چه خبر» که به گروه سنی نوجوان تعلق دارد، با بازآفرینی داستان زندگی حضرت نوح(ع)، برای برقراری پیوند میان نوجوانان با کلام الهی و داستان‌های قرآنی می‌کوشد.
شجاعی کتاب دوجلدی «شکوای سبز» را در حال‌وهوایی متفاوت به تصویر کشیده است. این کتاب دریافتی است از سه مناجات عرفه، ندبه و شعبانیه که در آنها شجاعی کوشیده است با تشبیهات و استعارات متنوع و رنگارنگ، در انتقال معنای دعا به مخاطب، سهل‌ترین مسیر را بپیماید. در ارتباط با کتاب‌های پرشمار سیدمهدی شجاعی که به برخی از آنها اشاره شد، ما با نویسنده‌ای روبه‌رو هستیم که از به کارگیری پیچیدگی‌های فرمی خودداری می‌کند. با آنکه شجاعی طی سال‌ها فعالیت‌ ادبی قالب‌های مختلفی را آزموده، اما همواره به یک اصل وفادار مانده است، اینکه داستان‌ها درعین بهره‌مندی از تکنیک‌های ادبی، از تکلفات زبانی دور مانده، خوانده شوند و به یاد بمانند. دیگر آنکه با وجود خلق کتاب‌های مبتنی بر پژوهش‌های متعدد دینی- تاریخی، هرگز مخاطبان آثارش را با انبوهی از اطلاعاتی تاریخی محاصره نمی‌کند، بلکه می‌کوشد تا از دل روایت‌ها، تصویری انسانی و قابل لمس را به تصویر بکشد.