نگاهی به کارنامه زنده یاد عنایت‌الله بخشی

جواد صفوی، منتقد سینما:درگذشت عنایت‌الله بخشی بازیگر نام‌آشنای سینما، تئاتر و تلویزیون ایران، پایان فصل یک زندگی هنری بالغ بر شصت سال بود؛ زندگی‌ای که با نقش‌آفرینی‌های ماندگار، همکاری با بزرگان عرصه هنر و حضور در آثار بی‌بدیل فرهنگی، امضای خودش را بر سینمای ایران گذاشت. در این متن، نگاهی جامع به کارنامه هنری، توانمندی‌های خاص و جایگاه این هنرمند خواهیم داشت، همراه با نقل‌قول‌های معتبر از منابع و چهره‌های نامدار مانند بهرام بیضایی.
عنایت‌الله بخشی ۷ فروردین ۱۳۲۴ در طالقان متولد شد و از نوجوانی به صحنه نمایش علاقه‌مند بود. او زیر نظر استادانی چون حمید سمندریان بازیگری را آموخت و اولین گام‌های حرفه‌ای‌اش را در گروه هنر ملی به سرپرستی عباس جوانمرد برداشت؛ جایی که نه تنها بازیگری را تمرین کرد، بلکه در شکل‌گیری نگرش هنری‌اش تأثیر عمیق گذاشت. پس از مدتی خدمت در نیروی هوایی و تدریس در آنجا، او با انگیزه‌ای راسخ به تئاتر بازگشت و به استخدام اداره تئاتر درآمد و فعالیت حرفه‌ای‌اش را ادامه داد.
ورود رسمی او به سینما با فیلم «آقای هالو» به کارگردانی داریوش مهرجویی در سال ۱۳۴۹ رقم خورد؛ فیلمی که با استقبال عمومی مواجه شد و نام عنایت‌الله بخشی را میان بازیگران تازه‌نفس دهه ۱۳۵۰ مطرح کرد.
در دهه‌های بعد، بخشی در بیش از ۱۷۰ اثر نمایشی حضور یافت که نمایانگر توانمندی باور نکردنی او در ایفای نقش‌های مختلف بود؛ از نقش‌های «ضدقهرمان» تا نقش‌های خاکستری و حتی مثبت در بیانی واقع‌گرایانه. در کارنامه بخشی، بازی در ۷۰ فیلم سینمایی دیده می‌شود. یکی از مهم‌ترین گواه‌های ارزش‌ هنری بخشی، تمجیدهای بهرام بیضایی درباره اوست. بیضایی در یک گفت‌وگوی قدیمی درباره بخشی گفته بود: «عنایت بخشی بعد از ۲۵ سال در پیله یک موفقیت نپوسیده است و همچنان باطراوت و تازه است. او بازیگری است که نقش را خیلی خوب درمی‌آورد. بازیگرانی که امکانات دیگر خود را جست‌و‌جو می‌کنند هیچوقت تکراری نمی‌شوند.» این جمله بیضایی نه فقط به ماندگاری حضور بخشی در عرصه هنر اشاره دارد، بلکه به توانایی او در نوآوری و ادامه رشد نقش‌ها و اجرای متنوع تأکید می‌کند.
عنایت‌الله بخشی همیشه بر این باور بود که بازیگری باید برگرفته از تجربه زندگی واقعی باشد. در مصاحبه‌هایی که از او منتشر شده تأکید می‌کرد که یک بازیگر باید از مردم و محیط پیرامونش الهام بگیرد؛ سوار اتوبوس شود، با آدم‌ها هم‌صحبت شود و دغدغه‌ها، شادی‌ها و دردهای آنان را در نقش‌هایش منعکس کند تا نقش برایش پوست، گوشت و استخوان پیدا کند.
عنایت‌الله بخشی گواهینامه درجه یک هنری (معادل دکترای هنر) را از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران دریافت کرد که بالاترین درجه حرفه‌ای در هنر محسوب می‌شود.
زنده یاد بخشی سال ۱۴۰۳، در چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر نیز به‌خاطر بازی در فیلم شاه نقش دیپلم افتخار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را دریافت کرد؛ جایزه‌ای که با تقدیر از اجراهای اخیرش، نشان می‌داد کیفیت بازیگری او تا واپسین روزهای فعالیت حرفه‌ای‌اش همچنان بالا بود.
بخشی در طول زندگی‌اش مانند هر هنرمند دیگر فراز و فرودهای زیادی را تجربه کرد. در سال‌های آخر عمر، او بارها به دلیل مشکلات جسمانی در بیمارستان بستری شد؛ خبری که نگرانی‌های زیادی در میان دوستدارانش ایجاد کرد و با واکنش مثبت جامعه هنری و رسانه‌ها همراه شد. علیرغم بیماری‌های جسمی و وضعیت دشوار چند ماهی قبل از درگذشت، او همچنان حضوری فعال و تأثیرگذار در صحنه هنر داشت و نقش‌هایش تا آخرین سال زندگی‌اش مورد توجه قرار گرفت.
عنایت‌الله بخشی در شصت سال حضور حرفه‌ای‌اش از تئاتر تا تلویزیون، از نقش‌های کوچک تا نقش‌های برجسته تاریخی و اجتماعی، نقش‌های مثبت و منفی (همچون نقش مأمور ساواک در مجموعه تلویزیونی خبرنامه (۱۳۶۶) که تا سال‌ها از تلویزیون بازپخش می‌شد) نه فقط یک بازیگر قوی که یکی از ستون‌های اصلی هنر نمایش در ایران به‌حساب می‌آمد. او با انعطاف‌پذیری در نقش‌ها، همکاری با کارگردانان نوآور و ایمان به تجربه انسانی و اجتماعی در بازیگری، توانست تصویری واقعی، قوی و قابل‌لمس از شخصیت‌ها ارائه دهد. بخشی می‌دانست که هنر بازیگری بیش از تکنیک، نیازمند زندگی است؛ این درک عمیق از نقش و انسان بود که آثارش را ماندگار کرد و نسل‌های بعدی بازیگران و مخاطبان را به تفکر واداشت.
عنایت‌الله بخشی نه فقط یک نام در فهرست بازیگران ایرانی بلکه نمادی از وفاداری به هنر و تلاش مستمر در مسیر نوآوری باقی خواهد ماند؛ میراثی که در حافظه سینما، تلویزیون و تئاتر ایران تا سال‌ها پیام‌های تازه خواهد داشت.