آیینهای ایرانی و بازخوانی مفهوم «زن و زندگی» در جشن اسفندگان
جشن اسفندگان یا سپندارمذگان، یکی از آیینهای کهن ایرانی، مصادف با پنجم اسفند است؛ جشنی که بهگفته پژوهشگران، نماد گرامیداشت زن و زندگی محسوب میشود و در متون تاریخی از آن با عنوان «عید زنان» یاد شده اما به دلیل بی توجهی سیاست گذاران، گرد فراموشی بر آن نشسته است.
ایران آنلاین: دوازدهمین ماه سال و همچنین پنجمین روز هر ماه «اسفند» نام دارد و از اینرو، روز اسفند از ماه اسفند (پنجم اسفند) به عنوان زمان برگزاری جشن اسفندگان شناخته میشود؛ جشنی در آستانه نوروز و همزمان با نوزایی طبیعت.
به گزارش ایرنا، واژه «اسفند» یا «اسپند» در فارسی، برگرفته از «سپندارمت» یا «سپندارمذ» در زبان پهلوی و «سپَنتَ آرمَیتی» در گاهان اوستاست. این نام در اوستای نو به یکی از امشاسپندان نسبت داده میشود که در جهان مینَوی، نماد بردباری و فروتنی و در جهان مادی، پاسدار زمین، زایش و سرسبزی آن بهشمار میرود.
ابوریحان بیرونی در کتاب «آثارالباقیه» از این آیین با عنوان «عید زنان» یاد کرده و نام دیگر آن را «مزدگیران» دانسته است؛ عنوانی که به باور برخی پژوهشگران، اشارهای نمادین به مفهوم «حق و حقوق» زنان دارد.
«مزدگیران» و بازخوانی مفهوم حقوق زنان
برخی تحلیلگران فرهنگی معتقدند تعبیر «مزدگیران» در این جشن، ناظر بر حقوق طبیعی زنان است؛ حقوقی که از بدو تولد با انسان همراه است و شامل آزادی در انتخاب همسر، شغل، اندیشه، بیان و ... میشود. در این نگاه، جشن اسفندگان صرفاً آیینی نمادین نیست بلکه بازتابی از جایگاه زن در فرهنگ ایران باستان است.
باری، در سالهای اخیر شماری از پژوهشگران کوشیدهاند با بازخوانی آیینهای ایرانی، نسبت میان سنتهای فرهنگی و مفاهیم معاصر را بررسی کنند و جشن اسفندگان را نمونهای تاریخی از تکریم «زن و زندگی» بدانند.
زنان بیش از نیمی از جمعیت جامعه امروز ایران را تشکیل میدهند و همین واقعیت، ضرورت توجه ویژه و مستمر به مسائل و حقوق آنان را دوچندان میکند.
در کنار نقش مهم همسری و مادری که جایگاهی بنیادین در تحکیم خانواده دارد، حضور زنان در عرصههای علمی، دانشگاهی، پژوهشی، صنعتی و مشاغل گوناگون خدماتی، نشاندهنده سهم جدی آنان در پیشرفت کشور است. از این رو به باور کازرشناسان اگر خواهان جامعهای سالمتر و متعادلتر هستیم، باید به مسائل، چالشها و مشکلاتی که زنان در این نقشآفرینیهای متعدد با آن مواجهاند، توجهی جدی و برنامهریزیشده وجود داشته باشد چرا که رسیدگی به حقوق زنان، در واقع سرمایهگذاری برای سلامت اجتماعی است.
آیینها و سنتهای اسفندگان
بر اساس گزارشهای تاریخی، در این روز زنان خود را میآراستند، به شادی و نیایش میپرداختند و دستههای گل در دست میگرفتند. برخی منابع این جشن را ویژه «عروسان نادیدهشوی» یا دختران شوهر نکرده دانستهاند که نشاندهنده سهم دختران در آیینهای این روز است.
از جمله خوراکیهای سنتی این جشن میتوان به «آش اسفندی» با نامهایی چون «دانکو»، «هفتدانه» یا «دونی» اشاره کرد.
در متون قدیمی، گل ویژه سپندارمذ «پلنگمشک» معرفی شده است؛ گلی که گاه به اشتباه «بیدمشک» نامیده میشود، در حالیکه در منابع گیاهشناسی این ۲، گونههایی متفاوت بهشمار میروند.
تمایز با ولنتاین و ضرورت معرفی آیینهای ایرانی
کارشناسان حوزه فرهنگ تأکید دارند که جشن اسفندگان از نظر تاریخی، فلسفه برگزاری و آیینها، شباهتی با جشن ولنتاین ندارد و انطباق این ۲، نادرست است. با این حال، آنان بر احترام به همه آیینهای فرهنگی جهان تأکید کرده و معتقدند هر جشنی که حامل پیام انسانی باشد، شایسته توجه است.
به باور کارشناسان آنچه موجب شده که در کشور ما و در زمان حاضر، جشنهایی در پاسداشت عشق چون ولنتاین با اقبال بیشتری مواجه باشند، کوتاهی سیاستگذاران فرهنگی برای گرامیداشت آیینهایی است که ریشه در هویت و شناسههای این سرزمین دارند.
در این میان، برخی صاحبنظران پیشنهاد میکنند به جای تقابل با آیینهای وارداتی، ظرفیتهای فرهنگی جشنهایی چون مهرگان (روز مهر و پیمان) و اسفندگان (روز زن و زمین) بیش از پیش معرفی تا نسل جوان با پیشینه و فلسفه آیینهای ایرانی آشنا شود.
جشن اسفندگان را میتوان یکی از نمونههای برجسته پیوند طبیعت، معنویت و جایگاه زن در فرهنگ ایرانی دانست؛ آیینی که در آستانه بهار، پیامآور زایش، سرسبزی و تکریم مقام زن است و بازخوانی آن میتواند به فهم عمیقتر ریشههای فرهنگی ایران کمک کند.
به گزارش ایرنا، اسفندگان، در پنجم اسفند برگزار میشده و روزی برای ستایش ایزدبانوی زمین در باورهای ایران باستان بوده است. در اندیشه ایرانی، زمین نه صرفا بستری برای زیستن که مادری شکیبا و بخشنده است و سپندارمذگان، روز بزرگداشت همین پیوند مقدس انسان و خاک و نیز ارج نهادن به جایگاه زن به هنوان مظهر عشق، آرامش و ایداری در خانواده و جامعه بوده است.
در این روز مردان به همسران خود هدیه می دادند و مهر و احترام بیش از همیشه در کانون خانواده جریان می یافت.
انتهای پیام/