عالم رمز گشا

محمود جعفری دهقی، استاد گروه زبان‌‌های باستانی  دانشگاه تهران: عبدالمجید ارفعی، پژوهشگر برجسته ایرانی در حوزه زبان‌های باستانی، بویژه ایلامی و اکدی بود. او در سال ۱۳۱۸ خورشیدی (۱۹۳۹ میلادی) در بندرعباس، استان هرمزگان، ایران ‌زاده شد. ارفعی تحصیلات عالی خود را در مؤسسه شرق‌شناسی دانشگاه شیکاگو ادامه داد و در سال ۱۹۷۴ میلادی با ارائه رساله دکتری درباره جغرافیای فارس در دوران هخامنشی، از این دانشگاه فارغ‌التحصیل شد.
ارفعی از جمله پژوهشگرانی بود که در زمینه تحلیل و خوانش متون زبان ایلامی تحقیقات گسترده‌ای انجام داد. زبان ایلامی زبان تمدن باستانی ایلام است که در جنوب‌غربی فلات ایران، بویژه در نواحی امروزی خوزستان و پیرامون شوش رواج داشت. 
این زبان دست‌کم از هزاره سوم پیش از میلاد تا دوره هخامنشیان (سده چهارم پیش از میلاد) به‌کار می‌رفت. از نظر رده‌شناسی، ایلامی زبانی تک‌خانواده (language isolate) محسوب می‌شود؛ یعنی پیوند قطعی آن با هیچ خانواده زبانی شناخته‌شده‌ای اثبات نشده است، هرچند فرضیه‌هایی درباره ارتباط آن با زبان‌های دراویدی مطرح شده که هنوز محل بحث است. 
مطالعات خط ایلامی نشان می‌دهد که این زبان در طول تاریخ خود با چند نظام نوشتاری متفاوت نوشته شده است. ازجمله: خط ایلامی آغازین (Proto-Elamite)؛ خط میخی ایلامی و خط میخی هخامنشی. در کتیبه‌های شاهان هخامنشی، از جمله کتیبه‌های داریوش بزرگ، متن‌ها به سه زبان فارسی باستان، اکدی (بابلی نو) و ایلامی نوشته می‌شدند. بدیهی است که رمزگشایی خط میخی هخامنشی نقش مهمی در پیشرفت مطالعات تطبیقی و خوانش دقیق‌تر ایلامی داشته است.
استاد ارفعی در گفت‌وگوهای خود اشاره کرده بود که خواندن خط میخی ایلامی یکی از دشوارترین حوزه‌ها در علم زبان‌شناسی باستان است و در زمان او تعداد بسیار کمی از پژوهشگران جهانی توانایی درک این زبان را داشتند.
 لازم به ذکر است که در مطالعات زبان و خط ایلامی شماری از پژوهشگران برجسته بین‌المللی و ایرانی فعالیت کرده‌اند.
 این افراد شامل کسانی هستند که در رمزگشایی متون، تحلیل ساختار زبانی، تطبیق متون چندزبانه، یا نظریه‌پردازی‌های زبانی مشارکت داشته‌اند. جرج کامرون، ریچارد هلک، مارک گاریسون، اریک اشمیت، ران زادوک از جمله دانشمندانی‌اند که همراه با گروهی از دانشمندان دانشگاه شیکاگو درباره متون ایلامی گِل‌نوشته‌های باروی تخت جمشید پژوهش کرده‌اند. 
استاد ارفعی توانست به خوبی از حاصل تحقیقات پیشین بهره ببرد و بخشی از گِل‌نوشته‌های مذکور را در سال ۱۳۸۷ با عنوان «گل‌نوشته‌های باروی تخت جمشید» در انتشارات مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی منتشر کند.
یکی دیگر از خدمات استاد ارفعی ترجمه منشور کوروش بزرگ (Cyrus Cylinder) است. این منشور که به زبان بابلی نو (اکدی) نوشته شده، از زمان کشف آن در سده نوزدهم تاکنون بارها به زبان‌های گوناگون ترجمه شده است.  هنری راولینسون از اولین آشورشناسانی که در قرن نوزدهم در خواندن متون میخی بابلی نقش داشت. او و هم‌نسلانش زمینه علمی لازم برای خوانش متن منشور را فراهم کردند.
 تئوفیلوس پینچز اولین پژوهشگری بود که در اواخر قرن نوزدهم متن استوانه را بررسی و بخش‌هایی از آن را منتشر کرد. پس از او سیدنی اسمیت آشورشناس بریتانیایی و از مسئولان موزه بریتانیا نسخه‌ای علمی از متن اکدی منشور منتشر کرد. لئو اوپنهایم و امیلی کورت از دانشمندان دیگر بودند که به تکمیل ترجمه منشور کوروش پرداختند. در ایران استاد ارفعی اولین کسی بود که ترجمه فارسی این منشور را در سال ۱۳۸۱ در مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی منتشر کرد. 
پس از ایشان ترجمه‌های دیگری نیز از این منشور فراهم شد که دسترسی به این اثر مهم را میسر ساخت. این ترجمه‌ها کمک کرد تا دیدگاه‌های جدیدی درباره حقوق بشر و تاریخ ایران باستان منتشر شود و توجه جهانی به اندیشه‌های ارزشمند متفکرین ایرانی جلب گردد.
آخرین نکته اینکه استاد ارفعی مؤسس تالار کتیبه‌ها در موزه ملی ایران بود و سال‌ها در سازمان میراث فرهنگی ایران به آموزش زبان‌های باستانی و سامان‌دهی و انتشار متون خط میخی پرداخت. او همچنین به عضویت در شورای عالی علمی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی منصوب شد که این امر نشان‌دهنده اهمیت علمی و فرهنگی پژوهش‌های اوست. 
استاد ارفعی به‌واسطه تحقیقات مستمر و تلاش‌های علمی موفق به دریافت نشان خورشید کمیسیون ملی یونسکو و نشان ایکوم ایران گردید. 
همچنین جایزه Nowruz Award در سال ۲۰۱۶ به پاس تلاش‌هایش در حفظ و معرفی متون باستانی به ایشان اهدا شد.
 آنچه همواره دیدار استاد ارفعی را برای همگان دلپذیر می‌ساخت، رفتار مهربان ایشان بود که با ارزش‌های علمی ایشان آمیخته و از ایشان استادی یگانه ساخته بود.