عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اعلام افزایش تشخیص نقص توجه در کودکان:
هر کودکی که شیطنت دارد بیشفعال نیست
آمار مراجعه والدین در سالهای اخیر به مراکز مشاوره و روانپزشکی کودک به دلیل نگرانی از بیشفعالی بهطور قابلتوجهی افزایش یافته است. متخصصان میگویند رشد آگاهی عمومی نسبت به این اختلال یکی از دلایل اصلی این افزایش است؛ اما همزمان بسیاری از خانوادهها هنوز با تشخیص درست و شیوههای صحیح مدیریت آن آشنا نیستند.
براساس آمار منتشرشده از سوی برخی کلینیکهای دولتی، تعداد کودکانی که در سال گذشته به عنوان مشکوک به اختلال «ADHD» به مراکز درمانی ارجاع داده شدهاند بیشتر از سال قبل بوده است.
دکتر مریم سلمانیان، متخصص روانشناسی بالینی، دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتوگو با «ایران» میگوید: «افزایش تشخیص لزوماً به معنای افزایش میزان ابتلا نیست. خانوادهها و معلمان امروز نشانههایی از بیقراری و تکانشگری گرفته تا مشکل در تمرکز و انجام تکالیف را بهتر تشخیص میدهند.»
به گفته او، معیارهای تشخیصی برای این اختلال وجود دارد. اختلال «ADHD» یعنی نقص توجه و بیشفعالی، در واقع اختلالی عصبی رشدی است که با الگوهای پایداری از بیشفعالی مشخص میشود. سلمانیان تأکید میکند: «خیلی مهم است که بدانیم بسیاری از رفتارهای تکانشگری به شکل مداوم و شدید مشاهده شده و این موارد باعث اختلال در عملکرد کودک میشود. در حقیقت عملکرد تحصیلی و ارتباطی و اجتماعی این افراد با مشکلاتی مواجه میشود.»
مشکلاتی که بدون درمان تشدید میشود
متخصصان معتقدند که بیتوجهی به نشانههای بیشفعالی میتواند در آینده منجر به مشکلات جدیتری شود. دکتر سلمانیان در پاسخ به اینکه والدین به چه مواردی باید توجه داشته باشند، توضیح میدهد: «این مسأله را باید روانپزشک کودک و نوجوان و روانشناس بالینی تشخیص دهد. حداقل باید
۶ مورد از علائم را در دو موقعیت خانه و مدرسه مشاهده کنیم که شش ماه دوام داشته باشد تا بتوانیم تشخیص درستی داشته باشیم.» به گفته این متخصص «شروع علائم هم باید قبل از ۱۲سالگی باشد، بنابراین اختلال بیشفعالی را باید قبل از ۱۲سالگی تشخیص دهیم.» سلمانیان در مورد علائمی که باید مورد توجه قرار بگیرند، میگوید: «علائم این است که کودک به جزئیات کارها توجه و دقت نمیکند و اشتباه دارد. توجهاش را نمیتواند روی یک موضوع نگه دارد، به صحبتهای ما گوش نمیدهد. دستورالعملها و قوانین را اجرا نمیکند و کارهایش ناقص است.
در سازماندهی کارهایش هم مشکل دارد. وسایلش را گم میکند، در کارهای روزمرهاش دقت ندارد و فراموشکار است. کودک بیشفعال بیقرار است و سر جای خودش بند نمیشود. بیش از حد صحبت میکند. بدون فکر کاری را انجام میدهد. در نوبت نمیماند و نمیتواند برای رسیدن نوبت خودش صبر کند. در موقعیتهای مختلف ممکن است حرفهایی بزند و حرکتهایی انجام دهد که مناسب آن موقعیت نیست. این موارد، علائم بیتوجهی و تکانشگری بیشفعالی است که باید کودک ۶ مورد از این علائم را در بیش از یک موقعیت داشته باشد.» به گفته این متخصص، «کودکی که بهموقع تشخیص داده و درمان نشود، احتمال بیشتری دارد در آینده با افت تحصیلی، مشکلات رفتاری، اعتمادبهنفس پایین و حتی مسائل عاطفی در نوجوانی روبهرو شود.»
صدای والدین بین نگرانی و سردرگمی
برخی والدین میگویند، تفاوت بین «شیطنت معمولی» و «بیشفعالی» را نمیدانند.
الهام مادر یک کودک هفتساله است، او به «ایران» میگوید: «مدرسه میگوید پسرم تمرکز ندارد و دائم از جایش بلند میشود. خودم نمیدانم این رفتار طبیعی سنش است یا مشکلی دارد.» بسیاری از خانوادهها و مسئولان مدرسه این موارد را با شیطنت اشتباه میگیرند. سلمانیان میگوید: «در شیطنت باید خیلی دقت کنیم که این رفتارها خیلی شدید و مداوم هستند و عملکرد کودک را دچار مشکل میکنند. کودک در روابط با معلم و کادر مدرسه و بچهها دچار مشکل است. در شیطنت کودک بازیگوشی میکند اما درس و روابط خوبی هم دارد.
حتی ممکن است کودکی گاهی وسایلش را جا بگذارد یا حواسش پرت شود. این رفتارها به شکل گذار اشکالی ندارد و نشانه بیشفعالی نیست. ولی اگر به شکل مداوم باشد و باعث نقص در عملکرد تحصیلی و اجتماعی شود باید حتماً مورد توجه جدی قرار گیرد.» به گفته این متخصص، «در مواردی هم که فرد شک دارد فرزندش عادی است یا ممکن است «ADHD» داشته باشد با مراجعه به یک متخصص میتواند مطمئن شود.»
در گذشته خبری از بیشفعالی نبود
واژهای مانند بیشفعالی انگار چند سالی است که وارد زندگی خانوادهها شده است. در مدرسه یا خانواده بهراحتی هر کودکی با کمی شیطنت برچسب بیشفعالی میگیرد. در حالی که چند سال قبل کودکان با همه شیطنتهایشان با چنین کلماتی مواجه نمیشدند.
سلمانیان معتقد است: «این روزها قدرت تشخیص بیماریها بسیار بیشتر از گذشته است و همین باعث میشود تا تصور کنیم بیشتر از گذشته این واژه را میشنویم.» او میگوید: «این موارد حتماً در گذشته هم وجود داشته، اما مورد بررسی قرار نمیگرفته و درمان نمیشده است. کودک تا بزرگسالی با همین مشکل مواجه بوده و در برخی موارد شدیدتر هم میشد.
یکی از مهمترین مشکلات بیشفعالی این است که عملکرد درسی و اجتماعی این افراد دچار اختلال میشود، نمیتوانند درسشان را بهدرستی بخوانند و با بقیه ارتباط برقرار کنند و این باعث ضعف و مشکلات تحصیلی میشود.
چون نمیتوانند رابطه درستی با دیگران برقرار کنند، سرخورده میشوند، همین تا بزرگسالی ادامه پیدا میکند و عواقب شغلی، تحصیلی و اجتماعی زیادی را به همراه دارد. این افراد در جامعه هم از نظر شغلی و تحصیلی و هم در رابطه با دیگران دچار مشکل میشوند.
اگر مشکل این افراد درمان نشود با خانواده و جامعه دچار مشکل میشوند. حواسشان پرت است و مدام در حال جنب و جوش هستند. حتی ممکن است در آینده با عوامل دیگری مانند مصرف مواد مخدر یا اختلال سلوک مواجه شوند.»
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران تأکید میکند: «اگر فرد درمان نشود در دوره نوجوانی ممکن است جذب بزهکاری یا دوستان ناباب شود. عواقب این اختلال زندگی کودک را تحتالشعاع قرار میدهد و عواقب جبرانناپذیری برای کودک و خانوادهاش خواهد داشت. بنابراین تشخیص بهنگام و آگاهی از آن بسیار مهم است.»
راههای درمان از دارو تا آموزش والدین
درمان ADHD نه فقط یک راهکار که مجموعهای از روشهاست. این روشها از داروهای محرک و غیردارویی تحت نظر متخصص، آموزش والدین و معلمان برای مدیریت رفتار تا جلسات درمان شناختی–رفتاری را شامل میشود.
متخصصان تأکید میکنند که درمان مناسب میتواند تا حد زیادی عملکرد تحصیلی و اجتماعی کودک را بهبود دهد. سلمانیان در مورد درمان با اشاره به چند علتی بودن این اختلال میگوید: «بیشفعالی یک علت مشخص ندارد. مجموعه عواملی در ایجاد آن نقش دارند، اما عوامل ژنتیکی در این موضوع بسیار مهم هستند، با اینکه عوامل محیطی و خانوادگی هم در آن نقش دارند. دوران بارداری پرتنش و استرسزا هم تأثیرگذار است. به طور کلی یکسری علائم محیطی در کنار عوامل وراثتی تأثیرگذار هستند.»
او توضیح میدهد: «وقتی کودکی تشخیص بیشفعالی میگیرد یکی از راهکارهای اصلی درمانهای دارویی است. اما درمانهای غیردارویی مؤثر هم وجود دارد، آموزش والدین یکی از مهمترین موارد در روند درمان است. آموزش والدین با تکنیکهای رفتاردرمانی و تعیین قوانین مشخص برای این بچهها در محیط خانه و خانواده همراه است. همچنین تقویت رفتار مطلوب کودک و دادن پاداش در ازای رفتار مطلوب او یکی دیگر از مواردی است که مورد استفاده قرار میگیرد. اینکه کودک برنامه زمانی مشخص برای انجام تکالیف داشته و روی وظایف کوتاه تمرکز داشته باشد، چون این افراد از وظایف بزرگ و طولانی اجتناب میکنند.»
ضرورت پایش کودکان در مدارس
این متخصص با تأکید بر ضرورت پایش کودکان در مدارس میگوید: «گاهی خانوادهها به دلیل انگ بیماری روانی نمیپذیرند فرزندشان دچار اختلال است. ولی من فکر میکنم کادر مدرسه آگاهتر از قبل شدهاند. آموزشهای لازم را باید ببینند و بچهها را به سیستم روانشناسی مدرسه و آموزش و پرورش و متخصص ارجاع دهن
د. چون کودکانی که در طیف شدید اختلال هستند با رفتارهایشان به شکل خاص سیستم مدرسه را دچار مشکل میکنند. ممکن است بر اثر ناآگاهی این بچهها تنبیه شوند و اثرات جبرانناپذیری برای آنها خواهد داشت.
بنابراین باید حتماً کودکان در مدارس پایش شوند. بیشتر مدارس روانشناس بالینی دارند و میتوانند این اختلال را تشخیص دهند. در مرحله بعد متخصص باید کودک و والدین را ارزیابی کند و یکسری مصاحبههای تشخیصی انجام دهد و ارزیابیهای تکمیلی انجام شود.» متخصصان تأکید میکنند که تشخیص فقط باید توسط روانپزشک کودک یا روانشناس بالینی انجام شود و اتکا به قضاوت مدرسه یا افراد غیرمتخصص میتواند گمراهکننده باشد.
انتهای پیام/