جهش ۳۳ پله‌ای ایران در تولید علم؛ از رتبه ۵۲ به ۱۷ جهان

بر اساس گزارش‌های ISC، ایران از رتبه ۵۲ جهان در سال ۱۹۸۰ (حدود ۱۳۵۹ خورشیدی) به جایگاه ۱۷ جهان در سال ۲۰۲۴ رسیده است، جهشی بالغ بر ارتقای ۳۳ پله‌ای. در سال ۲۰۲۴، ایران ۷۶,۴۱۸ مقاله علمی منتشر کرده و سهم خود از تولید علم جهان را نیز به طور چشمگیری افزایش داده است.

به گزارش فارس، بر اساس جدیدترین تحلیل‌های پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) و داده‌های پایگاه‌های معتبر جهانی همچون وب آو ساینس و اسکوپوس، ایران نه تنها در کمیت تولید علم جهشی تاریخی داشته، بلکه در فناوری‌های راهبردی مانند نانو، به جرگه قدرت‌های اول جهان پیوسته است. با این حال، آمارها نشان می‌دهد برای ماندگاری در قله‌های علم، باید از «تولید» به «مرجعیت» گذر کرد.

یک انقلاب خاموش؛ روایت آماری رشد علم ایرانشاید برای بسیاری از ناظران خارجی باورکردنی نباشد، اما ایران در کمتر از چهار دهه، مسیری را پیموده که برخی کشورها طی یک قرن طی می‌کنند. بر اساس گزارش مرکز رصد علم ایران (ایرانداک)، جایگاه علمی ایران از نظر تولید علم (تعداد مقالات نمایه‌شده) در پایگاه اسکوپوس، جهشی خیره‌کننده داشته است:ایران از رتبه ۵۲ جهان در سال ۱۹۸۰ (حدود ۱۳۵۹ خورشیدی) به رتبه ۱۷ جهان در سال ۲۰۲۴ صعود کرده است؛ یعنی ارتقای ۳۳ پله‌ای در کمتر از نیم قرن، البته که در این مدت رتبه 15 را هم تجربه کرده است.در سال ۲۰۲۴، ایران ۷۶,۴۱۸ مقاله علمی منتشر کرده و سهم خود از تولید علم جهان را به طور چشمگیری افزایش داده است.

برنامه هفتم توسعه ایران هدفگذاری کرده تا با حفظ این شتاب، رتبه تولید علم کشور را تا افق ۱۴۰۶ (۲۰۲۷ میلادی) به رتبه ۱۲ جهان برساند.نانوی ایران؛ قله‌ای که فتح شداما کمیت، تنها وجه ماجرا نیست. ایران در برخی فناوری‌های خاص، از بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته پیشی گرفته است.

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، به تازگی در جمع نخبگان با اشاره به جایگاه ایران در فناوری نانو گفته است: رتبه ایران در نانوتکنولوژی تک رقمی است و این یکی از نقاط درخشان علم کشور محسوب می‌شود که مورد تاکید رهبر معظم انقلاب نیز هست.آمارها این ادعا را تایید می‌کنند. بر اساس آخرین رتبه‌بندی‌های بین‌المللی ایران در تولید علم نانو در سال ۲۰۲۴ به عنوان ششمین کشور بزرگ جهان شناخته شده است.در یک دهه و نیم اخیر، ایران موفق به کسب رتبه چهارم جهانی در انتشارات این حوزه شده است.رتبه دانشگاه‌ها؛ کمیت رو به رشد، کیفیت با فراز و نشیبوقتی به رتبه‌بندی دانشگاه‌های ایران نگاه می‌کنیم، با دو تصویر مواجه می‌شویم: تصویر اول، افزایش خیره‌کننده تعداد دانشگاه‌های حاضر در رتبه‌بندی‌های جهانی است.رتبه‌بندی تایمز (THE) ۲۰۲۵: تعداد دانشگاه‌های ایران از ۷۴ دانشگاه در سال ۲۰۲۴ به ۸۱ دانشگاه افزایش یافته که نشان‌دهنده ۱۱ درصد رشد است.رتبه‌بندی USNews ۲۰۲۵: ایران با ۶۹ دانشگاه در جمع ۲,۲۰۰ دانشگاه برتر جهان، پس از ترکیه در رتبه دوم منطقه قرار دارد.

اما تصویر دوم، روایتگر چالش‌هاست. در حالی که تعداد دانشگاه‌های ایران در رتبه‌بندی‌ها افزایش یافته، اما رتبه بسیاری از دانشگاه‌های شاخص کشور در چند سال اخیر نوسان داشته و در برخی موارد با افت مواجه شده است.رتبه دانشگاه‌های برتر ایران در رتبه‌بندی QS 2025:دانشگاه تهران: رتبه ۳۲۲ جهاندانشگاه صنعتی شریف: رتبه ۳۴۲ جهاندانشگاه علم و صنعت ایران: رتبه ۴۹۶ جهان (بر اساس USNews)گزارش‌های تحلیلی ایرانداک هشدار می‌دهد که افت جایگاه ۳۷ دانشگاه ایران در رتبه‌بندی لایدن ۲۰۲۵، زنگ خطری برای غفلت از شاخص‌های استنادی و کیفیت پژوهش است. به عبارت دیگر، تعداد مقالات به تنهایی برای ماندگاری در قله‌ها کافی نیست.

هوش مصنوعی؛ هدف بعدی ایرانحالا نگاه مسئولان علمی کشور به افق‌های جدید دوخته شده است. معاون اول رئیس‌جمهور در سخنان خود از برنامه جدی برای ورود به جمع کشورهای برتر جهان در هوش مصنوعی خبر داده و گفته است: ما در هوش مصنوعی پتانسیل بسیار بالایی داریم و رسیدن به رتبه ۱۰ جهان در این حوزه کاملاً شدنی است.این وعده با داده‌های بین‌المللی نیز همخوانی دارد. بر اساس گزارش آنکتاد ۲۰۲۵، ایران در شاخص پژوهش و توسعه در حوزه فناوری‌های پیشرو شامل هوش مصنوعی، اینترنت اشیا و... موفق به کسب رتبه ۳۵ جهان شده است.

حرف آخر؛ از تولید علم تا مرجعیت علمیداده‌های ایرانداک و ISC تصویری روشن ترسیم می‌کند: ایران امروز به بلوغی رسیده که در کمیت تولید علم، یکی از قدرت‌های برتر جهان است. اما برای عبور از بحران میانسالی علم و تبدیل این کمیت به مرجعیت علمی و نوآوری فناورانه، باید گام‌های بلندتری در جهت افزایش استنادات بین‌المللی، تقویت همکاری‌های علمی فرامرزی و سرمایه‌گذاری هدفمند بر کیفیت پژوهش‌ها برداشت. موفقیت در رسیدن به هدف رتبه ۱۲ جهان تا سال ۲۰۲۷، در گرو عبور از همین چالش‌هاست.