ایران در اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو بریکس در هند مدیریت فضای دیپلماتیک در میان قدرتهای نوظهور را دنبال میکند
بریکس سکوی نقشآفرینی تهران در «رقابت روایتها»
وزیر امور خارجه روز گذشته با هدف شرکت در نشست بریکس راهی دهلی نو شد. سفر سیدعباس عراقچی به دهلینو برای شرکت در نشست وزرای خارجه بریکس را باید فراتر از یک حضور تشریفاتی در یک اجلاس چندجانبه تحلیل کرد. عراقچی دیشب در شرایطی وارد هند شد که منطقه غرب آسیا هنوز در سایه تبعات جنگ و تنشهای ناشی از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران قرار دارد و نظم امنیتی خلیج فارس وارد مرحلهای از بازتعریف و بازآرایی شده است.
رضا عدالتی پور- گروه دیپلماسی/ در چنین فضایی، حضور وزیر امور خارجه کشورمان در نشست بریکس را میتوان بخشی از راهبرد جدید تهران برای مدیریت فضای جنگ و بازتعریف موازنههای دیپلماتیک دانست. در نهایت، اهمیت حضور ایران در نشست وزرای خارجه بریکس را باید در تلاش تهران برای اثرگذاری در عرصه «رقابت روایت ها» تحلیل کرد. ایران میخواهد نشان دهد که حتی در میانه آتش بس و جنگ نیز توانایی تعامل، ائتلافسازی و اثرگذاری در ساختارهای چندجانبه را دارد.
نشست وزرای خارجه بریکس که امروز و فردا به ریاست هند در دهلینو برگزار میشود، مقدمهای برای اجلاس سران این سازمان در شهریورماه امسال است؛ اجلاسی که با توجه به تحولات منطقهای و رقابت فزاینده قدرتها در جنوب جهانی، از اهمیت ویژهای برخوردار خواهد بود. برای ایران نیز این نشست صرفاً یک تریبون سیاسی نیست، بلکه فرصتی برای اثرگذاری بر فضای ادراکی و سیاسی مجموعهای از قدرتهای جهانی و نوظهور محسوب میشود.
چه اینکه، یک روز پیش از برگزاری نشست وزرای خارجه بریکس در دهلینو، دیدارهای فشرده کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالمللی وزارت امور خارجه و نماینده ایران در بریکس، با نمایندگان کشورهای اندونزی، آفریقای جنوبی، برزیل، هند و مصر نشان داد که تهران تلاش میکند پیش از آغاز رسمی اجلاس، زمینهسازی سیاسی و روایی خود را در میان اعضای این بلوک تقویت کند. محور مشترک این گفتوگوها، تشریح مواضع ایران درباره جنگ اخیر و تأکید بر ضرورت مقابله بریکس با یکجانبهگرایی و اقدامات نظامی خارج از چهارچوب حقوق بینالملل بود.
دیپلماسی چندجانبه و تلاش برای شکلدهی به فهم مشترک
اهمیت حضور عراقچی در اجلاس دهلینو را در وهله اول باید به کارکرد چندجانبه بریکس مرتبط دانست. تهران در شرایط کنونی تلاش میکند روایت خود از جنگ تحمیلی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، آینده منطقه و الزامات امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز را در میان اعضای این بلوک تثبیت کند. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که بسیاری از اعضای بریکس چه به شکل مستقیم و چه غیرمستقیم، از تنشهای منطقهای متأثر شدهاند. چین به عنوان بزرگترین واردکننده انرژی جهان، امنیت مسیرهای دریایی خلیج فارس را بخشی از امنیت اقتصادی خود میداند. هند نیز به دلیل وابستگی به تجارت دریایی و پروژههای کریدوری، نسبت به هرگونه ناامنی در تنگه هرمز حساس است. روسیه هم اگرچه درگیر جنگ اوکراین است، اما تحولات غرب آسیا را در چهارچوب رقابت گستردهتر با آمریکا تحلیل میکند. در این میان حتی قدرتهای نوظهوری مانند برزیل و اندونزی نیز از منظر ثبات بازار انرژی و زنجیره تأمین جهانی، تحولات منطقه را با دقت دنبال میکنند.
در چنین شرایطی، تهران میکوشد این گزاره را در میان اعضای بریکس تقویت کند که امنیت منطقه باید بر پایه همکاری منطقهای و بدون مداخله نظامی آمریکا و متحدانش تعریف شود. ایران همچنین تلاش دارد بریکس را به بستری برای تقویت «روایت جنوب جهانی» درباره جنگ و بحرانهای بینالمللی تبدیل کند؛ روایتی که در برابر قرائت غربی از نظم جهانی قرار میگیرد.
نمونه مهم این رویکرد را میتوان در بیانیه اجلاس سران بریکس در برزیل در سال ۲۰۲۵ مشاهده کرد؛ جایی که اعضا ضمن محکوم کردن تجاوز نظامی اسرائیل علیه ایران، همزمان نسبت به جنگ اوکراین نیز موضع انتقادی اتخاذ کردند. این موضعگیری از آن جهت معنادار بود که نشان داد بریکس تلاش میکند نوعی «توازن روایی» میان اعضای مختلف خود ایجاد کند؛ توازنی که نه کاملاً ضدغربی و نه منطبق با سیاستهای آمریکا است. اگرچه با توجه به تضاد منافع بین اعضا نمیتوان انتظار بیانیه مشترک را داشت. اما حضور عراقچی در این اجلاس تأثیر مهمی در جهت دهی به دیدگاه همتایان خود در این مجموعه دارد.
همین ویژگی، بریکس را برای ایران به یک میدان مهم اجماعسازی تبدیل کرده است. هرچند رسیدن به اجماع در این مجموعه همواره دشوار بوده و اختلافنظر اعضا، بهویژه میان ایران و امارات یا حتی تفاوت نگاه هند و چین به برخی بحرانها، مانع شکلگیری مواضع کاملاً یکدست میشود، اما تهران همچنان این سازمان را یکی از معدود ساختارهای بینالمللی میداند که امکان طرح روایت مستقل از نظم غربی در آن وجود دارد.
دیدارهای دوجانبه و فعال نگه داشتن مسیرهای دیپلماسی
سطح دوم اهمیت سفر عراقچی به هند به دیدارهای دوجانبه او با وزرای خارجه و مقامهای شرکتکننده در نشست مربوط میشود. در فضای پس از آتشبس، تهران تلاش دارد نشان دهد که مسیرهای دیپلماتیک همچنان فعال و پویا هستند و ایران صرفاً در قالب تقابل نظامی تعریف نمیشود. این موضوع بهویژه پس از سفرهای اخیر عراقچی به روسیه و چین اهمیت بیشتری پیدا کرده است. دیدار ویژه وزیر امور خارجه ایران با ولادیمیر پوتین در مسکو و سپس رایزنیهای سطح بالای او با وانگیی در پکن، بازتاب گستردهای در رسانهها و محافل تحلیلی داشت. بسیاری از ناظران این رفتوآمدهای فشرده را نشانه ورود دیپلماسی ایران به مرحلهای تازه دانستند؛ مرحلهای که بر تعمیق هماهنگی با قدرتهای شرقی و بازیگران اثرگذار غیرغربی استوار شده است. برآیند این تحرکات نشان میدهد که ایران در شرایط پساجنگ دیگر صرفاً به بازگشت مستقیم به مذاکرات با واشنگتن تکیه ندارد، بلکه همزمان در حال تلاش برای بازتعریف موازنه قدرت در سطح منطقهای و بینالمللی است. تهران اکنون میکوشد هرگونه مسیر احتمالی مذاکره یا تعامل آینده را از جایگاه اتصال منافع خود با قدرتهایی مانند روسیه، چین، هند و حتی برزیل تعریف کند.
در این میان، هند جایگاه ویژهای دارد. دهلینو اگرچه روابط راهبردی خود با آمریکا را حفظ کرده، اما در چهارچوب رئالپلیتیک و رقابتهای ژئوپلتیکی، همواره تلاش کرده منافع ملی و اقتصادی خود را بر ملاحظات واشنگتن اولویت دهد. نمونه روشن این مسأله، تلاش هند برای جلوگیری از تحریم پروژه بندر چابهار توسط آمریکا بود؛ پروژهای که برای هندیها نه فقط یک سرمایهگذاری اقتصادی، بلکه بخشی از رقابت کریدوری با چین و راهی برای دسترسی به آسیای مرکزی محسوب میشود. از این منظر، دیدارهای دوجانبه عراقچی در دهلینو صرفاً گفتوگوهای حاشیهای یک اجلاس نیست، بلکه بخشی از تلاش ایران برای تثبیت جایگاه خود در شبکه جدیدی از روابط قدرت در جنوب جهانی است؛ شبکهای که اگرچه الزاماً ضدغربی نیست، اما در پی کاهش وابستگی به نظم تحت رهبری آمریکاست.
بریکس و فرصت ایران برای نقش آفرینی در رقابت روایت ها
در نهایت، اهمیت حضور ایران در نشست وزرای خارجه بریکس را باید در تلاش تهران برای اثرگذاری در عرصه «رقابت روایت ها» تحلیل کرد. ایران میخواهد نشان دهد که حتی در میانه آتش بس و جنگ نیز توانایی تعامل، ائتلافسازی و اثرگذاری در ساختارهای چندجانبه را دارد. دهلینو برای دستگاه دیپلماسی ایران تنها محل برگزاری یک نشست بینالمللی نیست؛ بلکه صحنهای برای تثبیت این پیام است که تهران در حال بازتعریف جایگاه خود در نظم در حال تغییر جهانی است؛ نظمی که در آن قدرتهای نوظهور بیش از گذشته به دنبال تأمین منافع مستقل خود هستند و دیگر حاضر نیستند صرفاً در چهارچوب اولویتهای واشنگتن عمل کنند.
بــــرش
سخنگوی وزارت امور خارجه در مصاحبه با شبکه «ایندیا تودی» هند:
روابط تهران با سایر کشورها علیه هند نیست
«اسماعیل بقایی» سخنگوی وزارت خارجه همزمان با سفر «سیدعباس عراقچی» وزیر خارجه به هند به منظور شرکت در نشست بریکس، در گفتوگو با شبکه «ایندیا تودی» تأکید کرد: «روابط ما با کشورهای دیگر هرگز علیه هند نبوده و فکر میکنم این یکی از اصول پایه حقوق بینالملل است که هیچ رابطه دوجانبهای نباید علیه کشور ثالثی باشد.» بقایی با اشاره به اینکه روابط دوجانبه بسیار خوبی با هند داریم، افزود: «ما در طول تاریخ اشتراکات زیادی داشتهایم. ایران و هند همیشه روابط خوبی با یکدیگر داشتهاند. ما از نظر دیپلماتیک همواره در تعامل مستمر بودهایم. اتفاقاتی که در منطقه ما رخ میدهد، بخشی از پیامدهای جنگ تحمیلشده علیه ایران و منطقه است و فکر میکنم هند این واقعیت را درک میکند که ایران، بهعنوان یک عضو مستقل سازمان ملل، به صورت ناعادلانه از سوی دو رژیم مجهز به سلاح هستهای مورد حمله قرار گرفته است و فکر نمیکنم کسی بتواند این واقعیت روشن را نادیده بگیرد.» سخنگوی دستگاه دیپلماسی در ادامه افزود: «وقتی صحبت از روابط دوجانبه هند با کشورهای دیگر میشود، تصمیمگیری درباره آن بر عهده خود هند است. روابط ما با کشورهای دیگر هرگز علیه هند نبوده و فکر میکنم این یکی از اصول پایه حقوق بینالملل است که هیچ رابطه دوجانبهای نباید علیه کشور ثالثی باشد. بنابراین روابط ما با هند بر اساس احترام و منافع متقابل است و ما مشتاق ادامه این روابط سالم با هند هستیم.» بقایی در اشاره به نشست بریکس هم تصریح کرد: «ایران و هند هر دو عضو بریکس و سازمان شانگهای هستند و من میدانم که سطح همکاری و هماهنگی خوبی میان دو کشور در هر دو سازمان وجود دارد. این نشست برای ما اهمیت دارد و همزمان مشتاق دیدارهای دوجانبه با دیگر وزیرانی هستیم که در این رویداد شرکت میکنند، از جمله البته وزیر خارجه هند بهعنوان میزبان».
انتهای پیام/