اشتباه محاسباتی آمریکا در جنگ اخیر به روایت جهانگیری

شتاب گرفتن تنش‌ها میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران سرانجام در سال ۱۴۰۴ دو جنگ ناجوانمردانه را در میانه مذاکرات بر کشورمان تحمیل کرد؛ به نظر می‌رسد این دو جنگ علاوه بر زیاده‌خواهی رئیس‌جمهور آمریکا و حامیان صهیونیست وی، محصول تناقض ظاهری در گفتار و رفتار دونالد ترامپ است. پیشتر نیز ترامپ از یک سو، با خروج از برجام در سال ۲۰۱۸ و اعمال استراتژی «فشار حداکثری» از طریق تحریم‌های بی‌سابقه، عملاً سیاست رویارویی اقتصادی را در پیش گرفت و هدف وی، کشاندن ایران به پای میز مذاکره برای دستیابی به توافقی جدید و جامع‌تر بود.

به گزارش ایرنا، رفتاری که وی اکنون در قالب استراتژی قایق‌های توپ‌دار در حال تکرار آن است. این تضاد میان اظهارات مستقیم و سیاست‌های میدانی، بر پیچیدگی و ابهام در نیت‌های واقعی ترامپ افزوده است و البته بر اساس همین رفتار خلاف اخلاق دیپلماتیک، مسئولان نظامی و سیاسی کشورمان بارها اعلام کرده‌اند که جمهوری اسلامی ایران، آماده هر سناریویی در برابر آمریکا است. اما به هر روی آنچه از دید ناظران بین‌المللی «تناقض‌گویی» خوانده می‌شود، در ادبیات سیاسی ترامپ به عنوان «هنر معامله» یا «فشار برای امتیازگیری» تفسیر می‌شود. با این حال، نتیجه عینی این سیاست در قبال کشورمان، تقابل نطامی و کاهش اعتماد دوجانبه بوده است که فضای دیپلماتیک را برای هرگونه تفاهم، ناپایدار کرده است.

در راستای تحلیل مواضع ترامپ علیه کشورمان بر آن شدیم تا با اسحاق جهانگیری، معاون اول دولت‌های یازدهم و دوازدهم به گپ و گفت بنشینیم، آنچه در ادامه می‌آید مشروح این گفتگو است.

جهانگیری در تحلیل چرایی اظهارات متناقض ترامپ – بویژه در جنگ و مذاکره با ایران - و این پرسش که آیا در پس زمینه این رفتار خلاف عرف دیپلماتیک، یک نظم فکری نهفته است یا اینکه صرفا برگرفته از برخی ویژگی‌های روانی وی است؟ گفت: وی بر اساس نوعی منطق معامله‌گری عمل می‌کند. خود ترامپ در کتاب خاطراتش نوشته است که وقتی وارد یک مذاکره می‌شوید، باید از موضع بالا آغاز کنید و طرف مقابل را تحت فشار قرار دهید تا در نهایت روی اعداد و امتیازات پایین‌تر توافق کنید. بنابراین به نظر می‌رسد شخصیت سیاسی و رفتاری او نیز تا حد زیادی بر همین مبنا شکل گرفته است.

ترامپ در کتاب خاطراتش نوشته است که وقتی وارد یک مذاکره می‌شوید، باید از موضع بالا آغاز کنید تا در نهایت روی اعداد و امتیازات پایین‌تر توافق کنید.

وی با اشاره به چالش‌سازی دونالد ترامپ برای دولت حسن روحانی تصریح کرد: در دوره‌ای که بنده معاون اول رئیس‌جمهور بودم، با فشارهای فراوانی مواجه بودیم و توانستیم بخش عمده‌ای از این فشارها را در حوزه‌های داخلی، اقتصادی و سیاست خارجی را مدیریت کنیم. در آن مقطع، ترامپ با صراحت اعلام کرده بود که هدفش رساندن صادرات نفت ایران به صفر است. هر چند وی سیاست «فشار حداکثری» را با تمام توان دنبال می‌کرد، اما بعدها افرادی مانند بولتون و پمپئو در مصاحبه‌های خود اذعان کردند که این سیاست علیه ایران شکست خورده است.

در دولت دوازدهم با روی کار آمدن ترامپ، تلاش ‌کردیم، زندگی مردم دچار تلاطم نشود

معاون اول دولت حسن روحانی با تاکید بر اینکه در دولت دوازدهم شریطی را طراحی کردیم تا کشور در برابر سیاست «فشار حداکثری» ایالات متحده آمریکا دچار فروپاشی نشود، اظهار داشت: در آن دوران تلاش می‌کردیم، زندگی مردم با وجود تحریم‌ها، دچار تلاطم غیرقابل کنترل نشود؛ به‌ویژه از سال ۱۳۹۷، زمانی که ترامپ از برجام خارج شد، فشارها بسیار شدیدتر شد. در کنار فشارهای اقتصادی، هر زمان که ترامپ مایوس می‌شد و احساس می‌کرد در تحقق اهداف خود ناکام مانده است، اقداماتی تنش‌آفرین چون ترور شهید سردار سلیمانی را انجام می‌داد تا ایران را وادار به واکنش کند و طبیعی بود که جمهوری اسلامی نیز پاسخ درخورد می‌داد.

در دوران کرونا نیز ترامپ از فشار به ایران دست برنداشت و هر اقدامی که توانست برای جلوگیری از دسترسی ایران به امکانات لازم جهت مقابله با کرونا انجام داد.

جهانگیری با بیان اینکه به نظر می‌رسید با پایان کار دولت نخست ترامپ آن شرارت‌ها دیگر به پایان رسیده است، گفت: در دوره معاون اولی‌ام در دولت دوازدهم وقتی ترامپ از کاخ سفید رفت، در توییتی نوشتم: «ترامپ با همه بدجنسی‌ها و ظلم‌هایی که به ایران و مردم ایران کرد، رفت» شرایط اداره کشور در سال ۱۳۹۹ بسیار سخت شده بود زیرا علاوه بر تحریم‌ها، گرفتار ویروس کرونا نیز بودیم اما در همان شرایط نیز ترامپ از فشار به ایران دست برنداشت و هر اقدامی که توانست برای جلوگیری از دسترسی ایران به امکانات لازم جهت مقابله با کرونا انجام داد.

وی افزود: اما با وجود آن فشارها، خوشبختانه میزان تلفات ما نسبت به بسیاری از کشورهای اروپایی و حتی آمریکا کمتر بود. در تمام دوره کرونا، حتی یک‌بار هم شاهد نبودیم فروشگاه‌های ایران خالی از کالاهای اساسی شود یا مردم برای خرید اقلام ضروری با بحران مواجه شوند و کسی نمی‌تواند برای نقض این ادعا حتی یک شاهد مثال بیاورد. این دوره طولانی از اواخر سال ۱۳۹۸ تا سال ۱۴۰۰ که دولت را تحویل دادیم ادامه داشت و کرونا همچنان مسئله‌ای جدی برای کشور بود البته با وجود همه چالش‌ها توانستیم آن را اداره کنیم.

در یکی جلسات ستاد اقتصادی دولت پزشکیان گفتم: «در ایران، من ترامپ‌شناس هستم و می‌دانم چه موجود خطرناکی در آمریکا روی کار آمده است.»

معاون اول دولت یازدهم و دوازدهم با تاکید بر ضرورت استفاده از تجارب اندوخته شده در ادوار پیشین برای کاهش هزینه‌سازی‌های رئیس‌جمهور ایالات متحده آمریکا در دوره کنونی تصریح کرد: آقای پزشکیان جلسات ستاد اقتصادی داشت که گاهی از من نیز برای شرکت در آنها دعوت می‌کرد و در یکی از این جلسات به صراحتاً گفتم: «در ایران، من ترامپ‌شناس هستم و می‌دانم چه موجود خطرناکی در آمریکا روی کار آمده است» . البته در آن زمان هیچ‌کس تصور نمی‌کرد کار به جنگ مستقیم برسد؛ تصور ما این بود که او دوباره سیاست فشار حداکثری را ادامه خواهد داد و ما باید خود را برای آن دوره آماده کنیم.

رهبر شهید انقلاب مخالف جنگ بود و تلاش می‌کرد ایران وارد درگیری نشود

وی با بیان اینکه اکنون کشور وارد مرحله جدیدی شده‌ است که همه از آن اجتناب داشتند، اظهار داشت: من بارها در مصاحبه‌های مختلف گفته‌ام که رهبر شهید انقلاب همواره مخالف جنگ بود و تلاش داشت ایران وارد درگیری مستقیم نشود. بعد از عملیات هفتم اکتبر نیز، چه در داخل و چه در خارج، بسیاری سعی کردند این فضا را ایجاد کنند که ایران درگیر جنگ مستقیم با رژیم صهیونیستی شود و خود اسرائیل هم به مساله دامن می زد و در تلاش بود این شائبه را ایجاد کند که ایران در آن عملیات عاملیت داشته است. اما رهبری شهید بلافاصله در سخنرانی‌های خود تأکید کردند که جمهوری اسلامی نه ‌تنها نقشی در این ماجرا نداشته بلکه حتی از آن مطلع هم نبوده است.

جهانگیری افزود: این موضع‌گیری‌ها کاملاً در راستای دور نگه داشتن کشور از جنگ بود البته ایشان گفتند ما قدردان کسانی هستیم که عملیات را طراحی کرده‌اند زیرا واکنشی به ظلم علیه مردم فلسطین است. اما به هر حال خط کلی که دنبال می شد اجتناب از جنگ بود اما در نهایت این جنگ از سوی اسرائیل و آمریکا بر کشور ما تحمیل شد.

آمریکا و اسرائیل به هیچ‌یک از اهداف اصلی خود نرسیدند

معاون اول دولت یازدهم و دوازدهم در پاسخ به پرسشی درخصوص تحلیل نتایج جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان بیان داشت: از نظر من، آمریکا و اسرائیل در این جنگ به هیچ‌یک از اهداف اصلی خود نرسیدند. هر جنگی با اهداف مشخص آغاز می‌شود و مهم این است که آیا آن اهداف محقق شده یا نه؟ همان‌گونه که در جنگ دوازده روزه به اهداف خود نرسیدند، در جنگ رمضان نیز شکست خوردند. آنها در جنگ دوازده روزه تصورشان این بود که اگر فرماندهان ارشد نظامی ایران را ترور کنند، ساختار نظامی کشور از هم خواهد پاشید.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جنگ دوازده‌ روزه این بود که رهبری شهید انقلاب، ظرف چند ساعت برای همه فرماندهانی که شهید شده بودند، جایگزین تعیین کرد.

وی با اشاره به شاکله مستحکم ساختار دفاعی – نظامی کشور در تربیت نیروی کارآمد انسانی و امکان ترمیم سطوح بالای مدیریتی آن حتی در زمان جنگ، تصریح کرد: یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های جنگ دوازده‌ روزه این بود که رهبری شهید انقلاب، ظرف چند ساعت برای همه فرماندهانی که شهید شده بودند، جایگزین تعیین کرد و افرادی جایگرین شهدا شدند که کاملاً آماده بودند و از لحظه قبول مسئولیت می‌دانستند باید چه کاری انجام دهند. قرار نبود این افراد دوره آموزشی بگذرانند یا تازه وارد فضای فرماندهی شوند، شخصیت‌هایی مانند شهید پاکپور، شهید موسوی و دیگر فرماندهانی که مسئولیت به عهده گرفتند، از قبل تجربه و دانش کامل داشتند.

ساختارهای کشور قوی‌تر از تصور ما بود

جهانگیری ادامه داد: در مرحله بعدی تصور دشمن این بود که اگر رهبری نظام هدف قرار بگیرند، دیگر ساختار فرو خواهد پاشید زیرا صرفا این رهبری است که می‌تواند قوام ساختار را محفوظ نگه دارد. بنابراین بسیاری از تحلیل‌ها حاکی از این بود که جنگ دوم زمانی آغاز می‌شود که دشمن بتواند، رهبری انقلاب را مورد هدف قرار دهد. وقتی ایشان به شهادت رسیدند برای خود ما نیز نگرانی‌هایی درباره آینده پیش آمد اما دیدیم که ساختارهای کشور که در این ۴۷ سال شکل گرفته بود حتی قوی‌تر از تصور ما است که در داخل سیستم قرار داریم.

معاون اول دولت یازدهم و دوازدهم با اشاره به تشکیل شورای رهبری پس از شهادت رهبر انقلاب اظهار داشت: پس از حادثه تلخ ۹ اسفند کسی تصور نمی‌کرد بلافاصله شورای رهبری تشکیل شود، فرماندهان جایگزین شوند، عملیات‌های نظامی ادامه یابد و ساختارهای اجرایی کشور نیز به کار خود ادامه دهند؛ اما همه این اتفاقات افتاد و به این ترتیب زندگی مردم دچار فروپاشی نشد و کشور انسجام خود را حفظ کرد.

جهانگیری با تاکید بر اینکه آمریکایی‌ها در این جنگ سه اشتباه محاسباتی داشتند که مانع رسیدن به اهدافشان شد، گفت: براساس موارد سه گانه‌ای که توضیح خواهم داد، همواره دستگاه‌های اطلاعاتی و اندیشکده‌های آمریکایی رؤسای جمهور این کشور را از ورود به جنگ با ایران برحذر می‌داشتند، اما ترامپ به این هشدارها توجه نکرد. اشتباه نخست این بود که تصور می‌کردند ساختار نظامی ایران با حذف چند فرمانده از هم می‌پاشد، در حالی که این ساختار بسیار قوی‌تر از آن است. دوم اینکه توان نظامی ایران را کمتر از واقعیت ارزیابی کرده بودند، در حالی که ایران توانست در برابر آنها مقاومت کرده و پاسخ مؤثری ارائه دهد که تاکنون ندیده‌اند.

وی ادامه داد: سومین اشتباه ترامپ و حامیانش، تحلیل نادرست از رفتار مردم ایران بود؛ آنها تصور می‌کردند به‌دلیل مشکلات اقتصادی و نارضایتی‌های موجود، مردم از نظام فاصله گرفته‌اند و در صورت حمله خارجی، با بیگانگان همراهی خواهند کرد. در حالی که ممکن است مردم نسبت به مشکلات معترض باشند، اما هرگز در برابر حمله خارجی علیه کشورشان همراه دشمن نمی‌شوند، به‌ویژه زمانی که احساس کنند هدف، تجزیه ایران یا فروپاشی کشور است. به اعتقاد من، همین سه اشتباه محاسباتی باعث شد ایران در آن شرایط سخت بتواند مقاومت کند و مسیر جنگ تغییر پیدا کند.

مردم ایران هرگز در برابر حمله خارجی همراه دشمن نمی‌شوند، به‌ویژه زمانی که احساس کنند هدف، تجزیه ایران یا فروپاشی کشور است.

معاون اول دولت یازدهم و دوازدهم با تاکید بر اینکه مسئولان کشور باید از این تجربه درس بگیرند، اظهار داشت: مدیریت کشور در همه سطوح باید بداند که این مردم بودند که ایران و نظام جمهوری اسلامی را نجات دادند پس مردم ایران شایسته زندگی بسیار بهتر و محترمانه‌تری هستند. باید مشکلات مردم حل شود، به آنها احترام گذاشته شود و بی‌دلیل نسبت به آنها سختگیری نشود. مردم سلایق و سبک‌های زندگی متفاوتی دارند. ممکن است ما برخی رفتارها را نپسندیم، اما این به معنای آن نیست که چون مسئولیتی داریم، حق داشته باشیم به دیگران زور بگوییم. آنها نیز همان اندازه که مسئولین حق دارند، ذی حق هستند؛ چون همه شهروندان همین کشور هستند.

نتانیاهو بقای سیاسی خود را در ادامه جنگ می‌بیند

جهانگیری با بیان اینکه معتقدم جامعه جهانی و کشورهای منطقه باید دست به دست هم دهند تا مانع از ادامه جنگ‌افروزی شوند، گفت: افرادی مانند نتانیاهو بقای سیاسی خود را فقط در ادامه جنگ می‌بینند. حتی در داخل اسرائیل نیز بسیاری معتقدند اگر جنگ پایان یابد، وی باید کنار برود و محاکمه شود؛ تنها چیزی که او را در قدرت نگه داشته، ادامه جنگ است. عقلای جهان نباید اجازه دهد فردی که متهم به نسل‌کشی است، علیه کشوری با چنین تمدن تاریخی وارد جنگ شود. ایران یک کشور عادی نیست؛ تمام دنیا از جمله آمریکا و اروپا مدیون تمدن ایران هستند و به هر بخشی از زندگی خود نگاه کنند، رگه‌هایی از تمدن ایرانی را خواهند دید.

کیسینجر به علی لاریجانی چه گفت؟

وی در ادامه با اشاره به نقل قول شهید علی لاریجانی از هنری کیسینجر بیان کرد: زمانی در بخشی از گفتگوهای آقای لاریجانی و آقای کیسینجر در زمینه چگونگی ایجاد ارتباط متقابل، کیسینجر گفته بود تمام خطوط (مرزها) در منطقه شما (خاورمیانه) را ما ترسیم کردیم به جز دو کشور «ایران» و «مصر» که هیچ‌گاه نتوانستیم کاری با آنها بکنیم و بعد از این هم نخواهیم توانست. بنابراین ایران کشوری با تمدن چند هزار ساله است که کسی نمی‌تواند به‌راحتی آن را از بین برد یا هویتش را تغییر دهد.

معاون اول دولت یازدهم و دوازدهم درباره علت سکوت چند وقت اخیر برخی چهره‌های سیاسی چون محمود احمدی‌نژاد گفت: مواضع ضدصهیونیستی وی برای ایران مشکل ایجاد می‌کرد و کشور را در عرصه جهانی به گوشه رینگ می‌برد و رژیم صهیونیستی را به مظلوم تبدیل می‌کرد.

وی در تحلیل چرایی انقطاع دوره محمود احمدی‌نژاد از سیاست‌های پیشین - در هر دو حوزه داخلی و خارجی - به گونه‌ای که تمام دستاوردهای سیاست خارجی آیت‌الله هاشمی رفسنجانی و سیدمحمد خاتمی کنار گذاشته شد، اظهار داشت:در بخشی از کتاب «در اندیشه ایران» اشاره کرده‌ام که در دوره آقای روحانی با شرایطی دولت را تحویل گرفتیم. هیچ فردی به اندازه من از سوگیری های آن دوران انتقاد نکرده است. در مورد دوره آقای احمدی‌نژاد نیز، من همواره معتقد بوده‌ام که سیاست خارجی آن دوره، فاصله زیادی با رویکردهای پیشین داشت.

جهانگیری گفت: آقای احمدی‌نژاد بارها از انتقادات من نسبت به آن دوره گلایه داشتند و من نیز این گلایه را درک می‌کنم. آخرین بار در یکی از دیدارهای مقام معظم رهبری کنار وی نشسته بودم؛ البته دوستان دیگر معمولا فاصله می گرفتند اما من دیدم صندلی کنار آقای احمدی‌نژاد خالی هست و نشستم و به شوخی گفتم: «چرا دیگر مثل قبل حرف نمی‌زنی؟» و پاسخ داد: «چه بگویم؟»