جهش خرید با کارت رفاهی

اهمیت این عدد زمانی بیشتر روشن می‌شود که آن را در کنار عملکرد کل این ابزار از زمان آغاز به کار قرار دهیم. در مجموع، از ابتدای راه‌اندازی کارت رفاهی متصل به اوراق گام تاکنون، بیش از ۸.۷ هزار میلیارد تومان خرید از این مسیر انجام شده است. به بیان ساده‌تر، نزدیک به یک‌سوم کل عملکرد این ابزار، فقط در سه‌ماهه اول امسال ثبت شده؛ نشانه‌ای روشن از اینکه کارت رفاهی متصل به گام در سال‌جاری وارد مرحله تازه‌ای از رشد شده است.
در کنار این روند، آمارها از گسترش کلی ابزارهای تأمین مالی زنجیره تولید نیز حکایت دارد. ابزارهایی مانند اوراق گام، برات الکترونیکی، کارت رفاهی متصل به اوراق گام و فاکتورینگ با این هدف طراحی شده‌اند که منابع مورد نیاز بنگاه‌ها را با کمترین فشار تورمی تأمین کنند. عملکرد این مجموعه ابزارها در سال‌جاری به حدود ۸۴ هزار میلیارد تومان رسیده، در حالی که در مدت مشابه سال قبل، رقم عملکرد آنها تنها ۳.۷ همت بود. این فاصله، نشان می‌دهد تأمین مالی زنجیره‌ای در اقتصاد ایران از یک ابزار حاشیه‌ای در حال تبدیل شدن به یک مسیر جدی‌تر برای تأمین سرمایه در گردش بنگاه‌هاست.

 
چرا این ابزار مهم شده است؟

در اقتصادی که همزمان با فشار تورمی، محدودیت منابع بانکی و نیاز بالای بنگاه‌ها به سرمایه در گردش روبه‌روست، هر ابزار تأمین مالی تازه‌ای زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بتواند دو نیاز را همزمان پاسخ دهد: از یک‌سو، به تولیدکننده برای ادامه فعالیت کمک کند و از سوی دیگر، بدون تزریق نقدینگی مستقیم، آثار تورمی کمتری بر جای بگذارد.
منطق طراحی اوراق گام دقیقاً بر همین اساس شکل گرفته است. در این سازوکار، بنگاه تولیدی به جای آنکه برای خرید مواد اولیه صرفاً وام نقدی بگیرد، از بانک اعتبار دریافت می‌کند؛ اعتباری که در قالب اوراق گام در زنجیره تولید به گردش درمی‌آید. تولیدکننده با این اوراق از فروشنده مواد اولیه خرید می‌کند و فروشنده نیز می‌تواند اوراق را تا سررسید نگه دارد، به بانک واگذار کند یا در بازار ثانویه به فروش برساند.
به این ترتیب، به جای آنکه پول نقد مستقیماً وارد اقتصاد شود، یک تعهد اعتباری در زنجیره تولید می‌چرخد؛ مدلی که از نگاه سیاست‌گذار پولی، می‌تواند هم به تأمین مالی کمک کند و هم فشار کمتری بر متغیرهایی مانند نقدینگی و تورم وارد آورد.

 
اوراق گام چگونه به خانوار می‌رسد؟


اگر اوراق گام در ابتدا بیشتر به عنوان ابزاری برای حمایت از سمت تولید و عرضه اقتصاد طراحی شده بود، کارت رفاهی متصل به اوراق گام در واقع این ایده را یک گام جلوتر برده و آن را به سمت مصرف‌کننده نهایی رسانده است.
در این مدل، بانک‌ها برای گروه‌های هدف مانند بازنشستگان یا برخی اقشار دیگر، کارت رفاهی صادر می‌کنند. دارنده کارت می‌تواند با مراجعه به فروشگاه‌های طرف قرارداد، خرید خود را با همین کارت انجام دهد. در طرف مقابل، فروشگاه یا پذیرنده به جای دریافت فوری وجه نقد، از بانک اوراق گام دریافت می‌کند. این اوراق بعدتر می‌تواند در چرخه تأمین مواد اولیه، تأمین سرمایه در گردش یا نقدشوندگی از طریق بانک و بازار ثانویه به کار گرفته شود.
به این ترتیب، کارت رفاهی متصل به اوراق گام فقط یک کارت خرید معمولی نیست. این ابزار در عمل حلقه‌ای میان خانوار، فروشگاه، تولیدکننده و بانک ایجاد می‌کند. به زبان ساده، اعتباری که ریشه آن در زنجیره تولید است، تا سطح مصرف خانوار پایین می‌آید و همزمان چند نیاز را پوشش می‌دهد: خانوار خرید می‌کند، فروشگاه پذیرش فروش خود را از دست نمی‌دهد و تولیدکننده نیز در ادامه زنجیره، با مشکل سرمایه در گردش کمتری روبه‌رو می‌شود.

 
رشد محسوس در سال‌جاری


مرور آمارها نشان می‌دهد، کارت رفاهی متصل به اوراق گام در سال ۱۴۰۴ در مجموع حدود ۳ هزار میلیارد تومان خرید را پوشش داده بود. اما روند استفاده از آن در همان سال هم یکنواخت نبود و هرچه به ماه‌های پایانی نزدیک‌تر شدیم، استقبال از این ابزار افزایش یافت.
این روند در سال‌جاری شتاب بیشتری گرفته است. فقط در سه‌ماهه اول امسال، یعنی در فاصله فروردین تا پایان خرداد، مجموع خرید انجام‌شده با کارت رفاهی متصل به اوراق گام از ۵.۶ هزار میلیارد تومان عبور کرده است؛ رقمی که نه‌تنها از عملکرد کل سال گذشته بیشتر است، بلکه نشان می‌دهد این ابزار در حال پیدا کردن جایگاه خود در میان شیوه‌های تأمین مالی و خرید اعتباری است.
در همین مدت، حدود ۳.۶۷ هزار میلیارد تومان اوراق گام نیز از سوی سه بانک، به نفع پذیرندگان طرف قرارداد صادر شده است. این عدد نشان می‌دهد پشتوانه اعتباری لازم برای گردش این کارت‌ها نیز در حال تقویت است و سازوکار آن فقط در سطح مصرف باقی نمانده، بلکه در سمت پذیرندگی و زنجیره مبادله نیز فعال شده است.
البته بخشی از این افزایش را باید در چارچوب رشد عمومی قیمت‌ها و اثر تورم نیز دید. طبیعی است که در شرایط تورمی، ارزش ریالی خریدها بالا می‌رود و این موضوع در آمار عملکرد ابزارهای اعتباری نیز خود را نشان می‌دهد. با این حال، حتی با در نظر گرفتن این عامل، رشد ثبت‌شده در عملکرد کارت رفاهی متصل به اوراق گام آن‌قدر محسوس هست که نتوان آن را صرفاً به تورم نسبت داد. 


از فشار بر نقدینگی تا کمک به خرید خانوار


مزیت اصلی این ابزار در آن است که فقط به یک نقطه از اقتصاد کمک نمی‌کند. اگر وام نقدی سنتی را عمدتاً ابزاری برای تزریق مستقیم منابع بدانیم، کارت رفاهی متصل به اوراق گام تلاش می‌کند همزمان سه لایه را پوشش دهد: تولید، توزیع و مصرف.
برای بنگاه‌ها، این ابزار می‌تواند به بهبود سرمایه در گردش کمک کند؛ برای فروشگاه‌ها، به معنی حفظ جریان فروش و پذیرش بیشتر خرید اعتباری است؛ و برای خانوارها، ابزاری برای خرید کالا بدون فشار نقدی فوری محسوب می‌شود. در نتیجه، این مدل نه فقط یک ابزار مالی، بلکه نوعی حلقه اتصال میان کارخانه و خانوار است.
در شرایطی که اقتصاد ایران در دوره‌های اخیر با فشارهای بیرونی، محدودیت منابع و اختلال‌های ناشی از جنگ ۴۰روزه و پیامدهای آن مواجه بوده، ابزارهایی از این دست می‌توانند بخشی از نیاز بازار را بدون توسل به شیوه‌های تورم‌زاتر پوشش دهند. 
به همین دلیل، رشد کارت رفاهی متصل به اوراق گام را باید فقط یک رکورد آماری ندانست؛ بلکه نشانه‌ای از حرکت تدریجی سیاست‌گذار به سمت الگوهای جدیدتر تأمین مالی به شمار آورد. 

یک ابزار جدید با ظرفیت گسترش


 اوراق گام و کارت رفاهی متصل به آن، به‌تدریج در حال باز کردن جای خود در اقتصاد ایران هستند. این ابزارها اگرچه هنوز در مقایسه با کل نیاز مالی اقتصاد، سهم محدودی دارند، اما رشد سریع آنها در سال‌جاری نشان می‌دهد ظرفیت توسعه‌شان قابل توجه است.
به‌ویژه کارت رفاهی متصل به اوراق گام، این مزیت را دارد که برخلاف بسیاری از ابزارهای تخصصی مالی، اثر آن برای مردم نیز قابل لمس است. 
مردم آن را در قالب خرید کالا می‌بینند، فروشندگان آن را در قالب فروش بیشتر تجربه می‌کنند و بنگاه‌ها آن را در قالب دسترسی بهتر به سرمایه در گردش لمس می‌کنند. همین پیوند همزمان با سه سطح اقتصاد، می‌تواند به یکی از عوامل اصلی گسترش این ابزار در ماه‌های آینده تبدیل شود.
 سال‌جاری برای کارت رفاهی متصل به اوراق گام، سال جهش بوده است. عبور خریدها از ۵.۶ هزار میلیارد تومان در سه‌ماهه اول سال و رسیدن مجموع عملکرد این ابزار از آغاز تاکنون به بیش از ۸.۷ هزار میلیارد تومان، در کنار رشد کلی ابزارهای تأمین مالی زنجیره‌ای تا سطح ۸۴ هزار میلیارد تومان، از آن حکایت دارد که مسیر تازه‌ای در حال شکل‌گیری است؛ مسیری که قرار است تأمین مالی را از کارخانه آغاز کند و تا سفره خانوار ادامه دهد.