وقتی هنر در بستر بیماری جوانه میزند / ۳۷ اثر نقاشی جواد مجابی در نمایشگاه شبهای سفید بیمارستان و من عرضه شد
جمعه گذشته بیمارستان ایرانمهر تهران میزبان رویدادی متفاوت در پیوند هنر و درمان بود. نمایشگاه آثار نقاشی و طراحی جواد مجابی، نویسنده، شاعر، منتقد و نقاش برجسته معاصر، با عنوان «شبهای سفید بیمارستان و من» در این مرکز درمانی افتتاح شد؛ رویدادی که تنها نمایش چند اثر هنری در فضایی غیرمتعارف نبود، بلکه روایتی از نسبت میان بیماری، بدن و آفرینش هنری را پیش روی مخاطبان قرار داد.
سعیده احسانیراد؛ گروه فرهنگی / حسین گنجی، منتقد هنری و از دستاندرکاران این نمایشگاه، درباره تفاوت خلق این آثار در فضای بیمارستان با آتلیه گفت: «آتلیه محل تولید اثر است و بیمارستان محل بازسازی و درمان تن؛ اما هنر پیش از آنکه برای مخاطب باشد، برای خالقش نوعی درمان و تخلیه روانی است. اهمیت این مجموعه در آن است که این تجربه در فضایی رخ داده که اساساً برای درمان تعریف شده است.»
او افزود: «در مقایسه با آثار پیشین مجابی، محدودیت جسمانی به محدودیت هنرش تبدیل نشده، بلکه زبان اثر و سبک آثارش را دگرگون کرده است. خطها سریعتر، رسانه مستقیمتر و فرمها فشردهتر شدهاند؛ نه از سر انتخاب سبکی، بلکه به اقتضای وضعیت جسمانی هنرمند.»
گنجی درباره نقش خط و رنگ در این مجموعه نیز گفت: «خط در این آثار بیش از آنکه بازنمایی باشد، تلاشی برای بازتنظیم رابطه ذهن و بدن است. این آثار دفتر خاطرات روزانه نیستند، بلکه ثبت تجربهای هستند که در آن «بیمار بودن» به «موجود بودن» ترجمه میشود. مجابی بیماری را روایت نمیکند، بلکه از خلال طراحی، جهان را دوباره سازمان میدهد.»
مقاومت تخیل در برابر ذمحدودیت بدن
گنجی در پاسخ به این پرسش که آیا این مجموعه را میتوان نوعی اتوبیوگرافی تصویری دانست، اظهار کرد: «اگر اتوبیوگرافی را ثبت رخدادهای زندگی بدانیم، خیر؛ اما اگر آن را ثبت دگرگونی ادراک بدانیم، بله. این آثار بیش از آنکه درباره بیماری باشند، درباره مقاومت تخیل در برابر محدودیت بدن و حتی فراموشی هستند.» او همچنین درباره جایگاه این نمایشگاه در حوزه هنردرمانی گفت: «من متخصص هنردرمانی نیستم، اما اهمیت این پروژه در آن است که هنر را از جایگاه تزئین فضای درمان خارج و به موضوعی پژوهشی تبدیل میکند. این رخداد صرفاً هنردرمانی نیست، بلکه گامی در مسیر گفتوگوی میان هنر، علوم اعصاب و تجربه زیسته است.»
چکیده یک عمر تجربه هنری
گنجی درباره جایگاه این مجموعه در کارنامه هنری مجابی گفت: «این آثار حاشیهای بر کارنامه او نیستند، بلکه چکیده آناند. دههها فعالیت در حوزه نقد هنر، شعر، طنز، داستان و نقاشی در این مجموعه به زبانی فشرده و بیواسطه رسیده است؛ جایی که نقاشی دیگر در کنار نوشتن نیست، بلکه خودِ زبان اندیشیدن اوست.»
او درباره کاتالوگ نمایشگاه نیز توضیح داد: «تهیه این کاتالوگ با تلاش پوپک مجابی و طراحی بهزاد شیشهگران انجام شد. هدف ما این بود که این آثار صرفاً به عنوان «نقاشیهای دوران بیماری» دیده نشوند، بلکه کیفیت هنری و پرسشهایی که درباره بدن، ادراک، خلاقیت و نسبت هنر با زندگی مطرح میکنند، مورد توجه قرار گیرد.»
او همچنین از وجود عکسها، اسناد و روایتهای شفاهی مربوط به روند خلق آثار خبر داد و تأکید کرد که در صورت آرشیو و مستندسازی صحیح، این مجموعه میتواند به یکی از نمونههای مهم مطالعات میانرشتهای درباره نسبت هنر، بدن، حافظه و علوم اعصاب در ایران تبدیل شود.
داستان یک توده بدخیم و ۳۷ نقاشی
ناستین مجابی، همسر این هنرمند، درباره شکلگیری نمایشگاه گفت: «ماجرا از ۱۲ اردیبهشت آغاز شد؛ زمانی که جواد مجابی به دلیل عارضهای ناگهانی به اورژانس بیمارستان ایرانمهر منتقل و بستری شد. دو روز بعد پزشکان از وجود تودهای در مغز او خبر دادند و جراحی فوری انجام شد. پس از عمل مشخص شد که توده بدخیم است؛ خبری که شوک بزرگی برای خانواده بود.»
به گفته او، مجابی پس از ترخیص اولیه، به دلیل تب شدید و عفونت دوباره به بیمارستان بازگشت و هشت روز دیگر بستری شد. در همین روزها بود که برای رهایی از فضای سنگین بیمارستان، قلم و کاغذ خواست و نقاشی را از سر گرفت. او تأکید کرد: «برخلاف تصور برخی، بیماری او را به سمت نقاشی نبرد؛ نقاشی طبیعیترین و بیواسطهترین زبان هنری مجابی از کودکی بوده است. او برای نوشتن روزها تأمل میکند، اما مقابل کاغذ سفید بیدرنگ طراحی را آغاز میکند.» در نتیجه این روزهای بستری، ۳۷ اثر نقاشی خلق شد؛ آثاری که تصاویر لحظه آفرینش آنها بر تخت بیمارستان نیز در کاتالوگ نمایشگاه ثبت شده است.
اهدای آثار به بیمارستان
ناستین مجابی درباره اهدای این مجموعه گفت: «تصمیم به اهدای آثار، پاسخی به محبت و همراهی کادر درمان بیمارستان ایرانمهر بود.» این مجموعه به پزشکانی از جمله دکتر خسرو پارسا، دکتر عبدالرحمان نجل رحیم، دکتر شهریاری، دکتر یادگاری و دکتر قدس تقدیم شده است. او همچنین به سابقه ارتباط جواد مجابی با بیمارستان ایرانمهر اشاره کرد و گفت: «این بیمارستان سالها میزبان نشستهای علمی ـ هنری علوم اعصاب بود؛ نشستهایی که طی بیش از ۳۰۰ جلسه، پزشکان و هنرمندان درباره نسبت تخیل و جسم به گفتوگو میپرداختند. مجابی در همین نشستها مفهوم «تنانگی» را مطرح کرد که بازتاب گستردهای در محافل علمی داشت.»
به گفته همسر این هنرمند، همزمانی نمایشگاه با حراج تهران موجب استقبال گسترده هنرمندان و چهرههای فرهنگی از مراسم افتتاح شد. بخشی از هزینههای برگزاری نمایشگاه توسط بیمارستان ایرانمهر و بخشی دیگر از سوی حامیان خصوصی و دوستان خانواده تأمین شده است.
او درباره وضعیت کنونی جواد مجابی نیز گفت: «دوره بستری ایشان به پایان رسیده و اکنون تحت نظر تیم آنکولوژی مراحل رادیوتراپی و درمانهای تکمیلی را سپری میکند.»
انتهای پیام/