پس از ۳۳ سال؛ فاضلاب به قلب اراک رسید

  هسته مرکزی اراک، به دلیل قدمت، تراکم جمعیتی، تمرکز فعالیت‌های اقتصادی و وجود بافت تاریخی، همواره یکی از دشوارترین نقاط برای اجرای پروژه‌های زیرساختی بوده است. به همین دلیل، اجرای شبکه فاضلاب در این محدوده، همانند بسیاری از شهرهای بزرگ و قدیمی دنیا، در مراحل پایانی توسعه شبکه قرار گرفته است؛ زیرا از منظر مهندسی، اجرای شبکه جمع‌آوری فاضلاب در هسته مرکزی شهرها یکی از پیچیده‌ترین پروژه‌های عمرانی محسوب می‌شود.

امروز شهر اراک با جمعیتی بالغ بر ۵۴۲ هزار و ۲۰۰ نفر یکی از موفق‌ترین شهرهای کشور در توسعه زیرساخت‌های فاضلاب به شمار می‌رود؛ به‌گونه‌ای که ۵۲۵ هزار و ۹۵۷ نفر، معادل ۹۸ درصد جمعیت شهر، تحت پوشش شبکه جمع‌آوری فاضلاب قرار دارند. تاکنون نیز بیش از ۱۲۲ هزار و ۴۵۹ مشترک به این شبکه متصل شده‌اند و نزدیک به ۹۷۸ کیلومتر شبکه جمع‌آوری و بیش از ۱۰ کیلومتر خطوط انتقال فاضلاب در شهر اجرا شده است؛ ارقامی که بیانگر سرمایه‌گذاری گسترده در توسعه یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های بهداشت عمومی و حفاظت از محیط زیست است.

اکنون با انعقاد قراردادی به ارزش ۳۰۰ میلیارد ریال اجرای مرحله جدید این پروژه در هسته مرکزی شهر آغاز شده است؛ طرحی که شامل اجرای ۲ هزار و ۵۰۰ متر شبکه جمع‌آوری فاضلابو نصب 300 فقره انشعاب جدید خواهد بود و گام دیگری در تکمیل شبکه فاضلاب شهر اراک به شمار می‌رود.

اما اهمیت این پروژه تنها به حجم عملیات اجرایی آن محدود نمی‌شود؛ آنچه این طرح را متمایز می‌کند، شرایط بسیار ویژه محدوده اجرای آن است.

برخلاف مناطق جدید شهری، در هسته مرکزی اراک، تقریباً تمام تأسیسات شهری طی دهه‌های مختلف در فضای محدود زیر خیابان‌ها جانمایی شده‌اند؛ خطوط انتقال آب، گاز، برق، مخابرات، فیبر نوری و سایر زیرساخت‌های خدماتی در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و در بسیاری از نقاط نیز به دلیل قدمت تأسیسات، نقشه‌های دقیق و کاملی از محل استقرار آنها وجود ندارد. در چنین شرایطی، هر متر حفاری نیازمند بررسی‌های فنی، هماهنگی با دستگاه‌های خدمات‌رسان و رعایت دقیق الزامات ایمنی است.

از سوی دیگر، مرکز شهر اراک مهم‌ترین محور تجاری، اداری و خدماتی شهر محسوب می‌شود. تراکم بالای واحدهای صنفی، حضور روزانه هزاران شهروند، حجم سنگین تردد خودروها و فعالیت مداوم مراکز خدماتی، اجرای پروژه را به عملیاتی تبدیل کرده که باید ضمن حفظ جریان زندگی شهری، با کمترین اختلال ممکن انجام شود. مدیریت ترافیک، تأمین دسترسی کسبه و شهروندان و کاهش آثار اجرایی پروژه، بخشی جدایی‌ناپذیر از فرآیند اجرا در این محدوده است.

ویژگی دیگر این پروژه، قرار گرفتن آن در بافت قدیمی شهر است؛ جایی که بسیاری از ساختمان‌ها با شیوه‌های سنتی ساخته شده‌اند و پی آنها از سنگ یا مصالح قدیمی تشکیل شده است. اجرای شبکه فاضلاب نیز به دلیل ماهیت ثقلی آن، مستلزم حفاری‌های عمیق است و هرچه به خطوط اصلی انتقال نزدیک‌تر می‌شویم، عمق حفاری افزایش پیدا می‌کند. این موضوع علاوه بر ضرورت مهاربندی دقیق دیواره‌های ترانشه، احتمال نشست، جابه‌جایی خاک و آسیب به ساختمان‌های مجاور را افزایش می‌دهد و عملیات اجرایی را به کاری کاملاً تخصصی تبدیل می‌کند.

پیچیدگی پروژه زمانی بیشتر نمایان می‌شود که در جریان حفاری، موانع پیش‌بینی‌نشده‌ای نیز آشکار می‌شوند. در برخی نقاط، مسیر حفاری به قنوات قدیمی برخورد کرده و در بخش‌هایی نیز هنگام نصب انشعابات، وجود پی‌های سنگی ساختمان‌های قدیمی، اجرای عملیات را با دشواری مضاعف روبه‌رو کرده است. این موارد از جمله چالش‌هایی است که معمولاً در مطالعات اولیه قابل شناسایی کامل نیست و در حین اجرا، نیازمند بازنگری در روش‌های اجرایی و اتخاذ راهکارهای مهندسی است.

افزون بر این، هزینه اجرای شبکه فاضلاب در هسته مرکزی شهر به مراتب بیشتر از مناطق توسعه‌یافته است. جابه‌جایی یا حفاظت از تأسیسات موجود، اجرای عملیات در عمق زیاد، بازسازی معابر، حفظ ایمنی ساختمان‌های مجاور، مدیریت ترافیک و کاهش خسارت به فعالیت‌های اقتصادی، همگی موجب می‌شود هزینه اجرای هر کیلومتر شبکه در چنین محدوده‌ای چندین برابر سایر نقاط شهر باشد.

با این حال، اجرای این پروژه یکی از ماندگارترین سرمایه‌گذاری‌های شهری محسوب می‌شود. توسعه شبکه جمع‌آوری فاضلاب، علاوه بر ارتقای بهداشت عمومی، نقش مؤثری در جلوگیری از آلودگی منابع آب زیرزمینی، کاهش مخاطرات زیست‌محیطی، حفاظت از سفره‌های آب، حذف چاه‌های جذبی، افزایش کیفیت زندگی شهروندان، کاهش مخاطرات ناشی از نشت فاضلاب و فراهم شدن امکان بازچرخانی پساب برای مصارف صنعتی و فضای سبز دارد. این زیرساخت، یکی از ارکان توسعه پایدار شهری و از مهم‌ترین شاخص‌های ارتقای سلامت و کیفیت زندگی در شهرهای مدرن به شمار می‌رود.

آغاز اجرای شبکه جمع‌آوری فاضلاب در هسته مرکزی اراک را می‌توان نقطه عطفی در تکمیل یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های زیربنایی استان مرکزی دانست؛ پروژه‌ای که پس از ۳۳ سال، اکنون به دشوارترین مرحله خود رسیده است. مرحله‌ای که موفقیت آن، حاصل تلفیق دانش مهندسی، تجربه اجرایی، هماهنگی میان دستگاه‌های خدمات‌رسان و همراهی شهروندان و کسبه خواهد بود و تکمیل آن، مسیر بهره‌مندی کامل شهر اراک از یکی از مهم‌ترین زیرساخت‌های توسعه پایدار را هموارتر خواهد کرد.