پیگیری حقوقی آسیب‌های زیست‌محیطی در جنگ تحمیلی اخیر

شینا انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست، در برنامه «روی خط» شبکه خبر، با تبیین ابعاد «تروریسم زیست‌محیطی» در جنگ‌های تحمیلی اخیر، بر لزوم پیگیری حقوقی تخریب‌های صورت گرفته در عرصه‌های طبیعی ایران تأکید کرد.

به گزارش ایرنا، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با تأکید بر اینکه جنگ‌های تحمیلی اخیر علیه ایران، جنایتی علیه محیط‌زیست و زیست بوم‌ها محسوب می‌شود، تصریح کرد: جنگ‌ها عملاً تمام تلاش‌های جهانی برای کاهش انتشار گاز‌های گلخانه‌ای را بی‌اثر کرده و خسارت‌های غیرقابل جبرانی به طبیعت وارد می‌کنند.

شینا انصاری، در تشریح آسیب‌های وارد شده گفت: در جنگ ۱۲ روزه، علاوه بر تخریب ابنیه و ایستگاه‌های محیط‌بانی، ۱۳ منطقه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست دچار آسیب شدند و در جنگ تحمیلی سوم زیست بوم‌های تالابی و ساحلی کشور در معرض خطر جدی قرار گرفته و برخی سواحل نیز تحت تأثیر آلودگی‌های نفتی قرار گرفتند.

وی با اشاره به پیگیری‌های دیپلماتیک پیشگیرانه در بهمن گذشته افزود: پیش از وقوع درگیری‌ها، هشدار‌های لازم را درباره شکنندگی اکوسیستم نیمه‌بسته خلیج فارس به نهاد‌های بین‌المللی و دبیرکل سازمان ملل ارائه کرده بودیم، اما متأسفانه حملات به مراکز شهری، انبار‌های سوخت و تأسیسات صلح‌آمیز، ابعاد فاجعه‌بار زیست‌محیطی را گسترش داد.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با انتقاد صریح از رویکرد نهاد‌های بین‌المللی، خاطرنشان کرد: پیگیری‌های ایران از «برنامه محیط زیست سازمان ملل» (UNEP) تنها به صدور یک بیانیه خنثی منجر شد که بدون محکوم کردن متجاوزین، صرفاً به دعوت طرفین به صلح اکتفا کرد.

وی با استناد به گزارش گاردین مبنی بر اینکه میزان ردپای کربنی تولید شده در دو هفته نخست جنگ اخیر برابر با انتشار گاز‌های گلخانه‌ای چندین کشور بوده است، تأکید کرد: تداوم این برخورد‌های دوگانه از سوی مجامع بین‌المللی مانع از صلح و ثبات زیست‌محیطی است و جهان برای حفظ محیط‌زیست باید جنگ را به‌عنوان مخرب‌ترین عامل ضد طبیعت، به‌طور جدی مهار کند.

معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، با تشریح آسیب‌های بلندمدت و دیرپای جنگ بر اکوسیستم‌های ایران، از تشکیل پرونده حقوقی و فنی برای مستندسازی جنایات زیست‌محیطی و پیگیری آن در مجامع بین‌المللی خبر داد.انصاری با هشدار نسبت به اینکه خسارت‌های جنگ به طبیعت در بسیاری موارد غیرقابل جبران یا بسیار زمان‌بر است، اظهار داشت: «به‌عنوان نمونه، احیا و بازسازی آبسنگ‌های مرجانی منحصر‌به‌فرد خلیج فارس که بر اثر آلودگی‌های نفتی ناشی از حملات جنگی آسیب دیده‌اند، ممکن است دهه‌ها و حتی تا ۱۰۰ سال به طول انجامد.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست درباره روند پیگیری این خسارات تصریح کرد: در حالی که مستندسازی و برآورد اقتصادی خسارات جنگ ۱۲ روزه به پایان رسیده است، ارزیابی فنی و نمونه‌برداری از خاک و اکوسیستم‌های دریایی در جنگ تحمیلی سوم نیز با فوریت در حال انجام است.

وی افزود: برای اطمینان از متقن و مستند بودن گزارش‌ها جهت ارائه به مراجع بین‌المللی، این سازمان از ظرفیت دانشگاه‌های کشور و همچنین همکاری نهاد‌های تخصصی منطقه‌ای از جمله «راپمی» (سازمان منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریایی خلیج فارس و دریای عمان) بهره می‌برد.

شینا انصاری همچنین از رایزنی‌های دیپلماتیک برای جلب همکاری‌های بین‌المللی خبر داد و گفت: «در گفت‌و‌گو با دبیر اجرایی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP)، توافق شد که یک تیم فنی از سوی این نهاد برای پایش میدانی آسیب‌های وارده به زیست‌بوم خلیج فارس به ایران اعزام شود.

رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: هدف نهایی این است که با تجمیع گزارش‌های فنی و علمی، پرونده‌ای مستدل در چارچوب پروتکل‌های بین‌المللی تشکیل شود تا سازمان محیط زیست بتواند حقوق کشور را در حوزه سلامت زیست‌بوم و تنوع زیستی در مجامع جهانی با قدرت مطالبه کند.

رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست همچنین با تأکید بر اینکه حفاظت از طبیعت یک مسئولیت همگانی و از اصول مترقی قانون اساسی است، از ابلاغ «نقشه راه مشارکت مردم در حفاظت از محیط‌زیست» خبر داد.

وی هدف از این سند، ورود واقعی تشکل‌های مردمی به فرآیند‌های تصمیم‌سازی و استفاده از تخصص آنها در حل چالش‌های ملی عنوان کرد.

شینا انصاری افزود: سازمان حفاظت محیط‌زیست با هدف تقویت ظرفیت‌های مردمی در مدیریت چالش‌های زیست‌محیطی، «نقشه راه مشارکت مردم در حفاظت از محیط‌زیست» را ابلاغ کرد. این سند که با مشارکت گسترده نهاد‌های مردمی و پس از طی مراحل کارشناسی تهیه شده است، بستری را برای گذار از مدیریت سنتی به مدیریت مشارکتی فراهم می‌کند.

انصاری در این باره اظهار داشت: حفاظت از محیط‌زیست صرفاً بر عهده یک سازمان نیست و با توجه به ابعاد گسترده مسائل زیست‌محیطی، مدیریت تک‌بعدی امکان‌پذیر نخواهد بود. بر اساس اصل پنجم قانون اساسی، حفاظت از محیط‌زیست یک مسئولیت همگانی است.

وی با اشاره به پیشینه همکاری سازمان با نهاد‌های غیردولتی افزود: ما در کشور از ظرفیت بسیار ارزشمند تشکل‌های فعال و متخصص بهره می‌بریم؛ تشکل‌هایی که در حوزه‌های تخصصی نظیر مدیریت تالاب‌ها، مدیریت پسماند و منابع آب، دغدغه‌مند و صاحب‌نظر هستند.

رئیس سازمان محیط‌زیست در تبیین ضرورت تدوین این نقشه راه گفت: برای اینکه این ظرفیت‌های مردمی از سطح سازمان مرکزی به سطح استان‌ها و ادارات کل سرایت کند و به درستی در میدان عمل به کار گرفته شود، نیاز به یک سند بالادستی داشتیم. این سند با هدف جلوگیری از نگاه‌های صرفاً نمایشی به تشکل‌ها و ایجاد ساز وکاری مشخص برای مشارکت واقعی آنها در فرآیند‌های تصمیم‌گیری تدوین شده است.

خانم انصاری تأکید کرد که استفاده از تخصص مردمی در موضوعات بحرانی الزامی است: مسائلی مانند مدیریت منابع آب، مدیریت پسماند، مقابله با آلودگی هوا و سازگاری با عوارض تغییر اقلیم، موضوعاتی هستند که حل چالش‌های آنها مستلزم همکاری تنگاتنگ با تشکل‌های مردمی است. این نهاد‌ها در واقع حلقه وصل میان سازمان محیط‌زیست و جامعه هستند.

وی با اشاره به نقش کلیدی نهاد‌های مردمی در بخش فرهنگی گفت: توسعه آموزش‌های محیط‌زیستی و اشاعه فرهنگ حفاظت از طبیعت، از وظایف اصلی این تشکل‌هاست تا بتوانیم در سطح جامعه، فرهنگ زیست‌محیطی را به صورت فراگیر نهادینه کنیم.

خانم انصاری در ادامه گفت‌و‌گو، به تحلیل علمی یکی از بحرانی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کشور یعنی «آلودگی هوا» پرداخت و نقش مستقیم مدیریت منابع آب بر کیفیت هوای کلان‌شهر‌ها را تشریح کرد.

وی با تفکیک ماهیت آلودگی هوا در فصول مختلف گفت: «در فصول گرم سال، آلودگی هوا عمدتاً ناشی از گرد و غبار است که به دلیل کاهش رطوبت خاک و فعال شدن کانون‌های محلی رخ می‌دهد. از سوی دیگر، در فصول سرد، آلودگی ناشی از منابع متحرک و پدیده وارونگی دما است.

رئیس سازمان محیط‌زیست با اشاره به رابطه مستقیم خشکی تالاب‌ها و آلودگی هوا افزود: استفاده نادرست از منابع آب در بخش کشاورزی و صنعت و حفر چاه‌های غیرمجاز، باعث کاهش سطح آب‌های سطحی و زیرزمینی شده است. وقتی تالاب‌هایی نظیر صالحیه، الله‌آباد و تالاب‌های استان‌های قزوین، البرز، قم، مرکزی، اصفهان و فارس دچار خشکی می‌شوند، خود به کانون‌های تولید گرد و غبار تبدیل شده و محدوده‌های شهری را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

وی تأکید کرد که تشکل‌های مردمی می‌توانند در زمینه ترویج الگو‌های کشاورزی سازگار با اقلیم و نظارت بر مدیریت منابع آب، نقش کلیدی در جلوگیری از تبدیل تالاب‌ها به کانون‌های گرد و غبار ایفا کنند.

در پایان این گفت‌و‌گو، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با بیان یکی از تلخ‌ترین پیامد‌های جنگ‌ها، به حادثه هدف قرار گرفتن مناطق حفاظت‌شده اشاره کرد.

وی با بیان اینکه مناطق حفاظت‌شده و پاسگاه‌های محیط‌بانی باید در تمامی جنگ‌ها «خط قرمز» باشند، از حادثه دردناک در استان هرمزگان خبر داد و گفت: ما شاهد جنایت زیست‌محیطی و انسانی بودیم که در آن، یکی از محیط‌بانان پرتلاش ما در منطقه حفاظت‌شده طارم، سه عضو خانواده خود را در اثر اصابت موشک به پاسگاه محیط‌بانی از دست داد.

خانم انصاری تأکید کرد که سازمان حفاظت محیط‌زیست این موضوع را در سطح بین‌المللی پیگیری کرده و این جنایت را به مراجع جهانی گزارش داده است تا بر لزوم حفاظت از مناطق زیست‌محیطی حتی در زمان درگیری‌های نظامی تأکید شود.