پیوند ناگسستنی دریا و باور مردم هرمزگان

  محمد خداکریمی؛ بندرعباس/  آیین «چهارشنبه آخر ماه صفر» درجغرافیای فرهنگی هرمزگان، بسیار فراتر از یک رسم محلی است؛ این میراثِ ناملموس، بخشی از هویت تاریخی و حافظه جمعی مردمان ساحلی خلیج فارس به شمار می‌رود. در این خطه، دریا تنها یک منبع معیشت نیست، بلکه عنصری مقدس و هم‌نشینِ لحظه‌های اعتقادی و روزمره زندگی محسوب می‌شود؛ جایی که آب، نماد پاکی، آرامش و آغازی دوباره برای رهایی از سختی‌هاست.

پژوهشگران فرهنگ عامه بر این باورند که آیین‌های جنوب ایران، حاصل تلفیق باورهای مذهبی با زیست‌بوم دریایی است. هرچند سند تاریخی دقیقی از زمان پیدایش این سنت در دست نیست، اما استمرار چندصدساله آن در شهرها و روستاهای هرمزگان، گواه ریشه‌داری این آیین و انتقال نسلی آن به‌عنوان گنجینه‌ای از میراث فرهنگی منطقه است.

وداع با سختی‌ها

در نگاه مردم هرمزگان، ماه صفر همواره با پیش‌بینیِ روزهای دشوار همراه بوده است؛ از این‌رو، آخرین چهارشنبه این ماه، فرصتی برای بدرقه اندوه، دفع بلا و گشودن دریچه‌ای به سوی آینده‌ای پرفروغ محسوب می‌شود. این نگاه، بیش از آنکه ریشه در خرافه داشته باشد، بازتابی جهانی از نیاز انسان به امید و آرامش پس از دورانِ تلخی است.

گردهمایی نسلی برای رهایی

از نخستین ساعات بامداد، خانواده‌ها خود را به سواحل می‌رسانند. فضای دریا در این روز حال‌وهوایی متفاوت دارد؛ پیران، جوانان و کودکان درکنارهم گرد می‌آیند وهرکس براساس سنت خانوادگی، آیین را به‌جا می‌آورد. این حضور جمعی، افزون بر جنبه معنوی، پویایی پیوندهای اجتماعی و استحکام خانواده را نیز به نمایش می‌گذارد.

نمادهای پاکی و کمال

بخش اصلی مراسم با ورود جمعی مردم به دریا آغاز می‌شود. آنان با ذکر صلوات و تلاوت سوره‌های «انشراح»، «نصر»، «تین» و «توحید» وارد آب می‌شوند و منتظر می‌مانند تا هفت موج از کنارشان عبور کند. عدد هفت، به‌عنوان نماد کمال و پاکی در فرهنگ ایرانی، جایگاهی ویژه دارد. سپس، هر فرد سه بار سر در آب فرو می‌برد تا شست‌وشوی تن و روان از غم، بیماری و انرژی‌های منفی را به‌نمایش بگذارد. بسیاری نیز دراین هنگام، لباس سیاه عزاداری را کنار می‌گذارند تا پایان دوران سوگواری و آغاز روزهای پرامید را اعلام کنند.

انتقال برکت دریا به آستان خانه

از دیگر بخش‌های شاخص این آیین، حمل آب دریا به خانه است. برخی خانواده‌ها ظرفی از آب دریا را، بی‌آنکه بر زمین بگذارند، تا منزل می‌برند و سپس آن را در چهار گوشه خانه می‌ریزند. این رسم، در باور اهالی، نماد ورود برکت، سلامتی و آرامش به فضای زندگی و همچنین دفع چشم‌زخم و ناملایمات شمرده می‌شود.

گره‌گاه تقویم قمری و آیین‌های بومی

یکی از ویژگی‌های برجسته فرهنگ سنتی هرمزگان، وابستگی بسیاری از آیین‌ها به تقویم قمری است. برخلاف بسیاری از نقاط کشور که مناسبت‌های فرهنگی بر اساس خورشیدی تنظیم می‌شوند، در این استان، ماه‌های قمری نقش مهمی در شکل‌دهی به سبک زندگی، آیین‌های مذهبی و حتی روابط اجتماعی داشته‌اند؛ موضوعی که نشان از عمق نفوذ باورهای دینی در فرهنگ عامه منطقه دارد.

سرمایه‌ای برای گردشگری فرهنگی

در سال‌های اخیر، آیین‌های بومی به یکی از جذاب‌ترین ظرفیت‌های گردشگری فرهنگی جهان تبدیل شده‌اند. «چهارشنبه آخر ماه صفر» نیز با دارا بودن نمادهای غنی، پتانسیل بالایی برای معرفی هویت فرهنگی هرمزگان به بازدیدکنندگان داخلی و خارجی دارد و می‌تواند نقشی کلیدی در رونق گردشگری پایدار منطقه ایفا کند.

میراثی زنده در ساحل خلیج فارس

چهارشنبه آخر ماه صفر، تنها یک آیین محلی نیست؛ بلکه نمایشی زنده از پیوند عمیق ایمان، طبیعت و فرهنگ در زندگی مردم هرمزگان است. دوام این سنت، گویای پویایی فرهنگ بومی و اهمیت میراث ناملموس در پاسداشت هویت تاریخی و اجتماعی این سامان دارد؛ میراثی که نه‌تنها برای هرمزگان، بلکه برای تمام فرهنگ ایران، ارزشمند و شایسته حفاظت است. آیین سنتی «چهارشنبه آخر صفر» به عنوان میراث معنوی هرمزگان به ثبت ملی رسیده است.