اسم محمدعلی جمالزاده در دل آرشیو محرمانه «نوبل» ادبیات

  پنج‌ دهه پس از آن که محمدعلی جمالزاده برای چهارمین بار به عنوان نامزد جایزه «نوبل» ادبیات معرفی شد، نام او بار دیگر از دل آرشیو محرمانه نوبل بیرون آمده است؛ با انتشار فهرست نامزدهای سال ۱۹۷۵، مشخص شد که نویسنده «یکی بود یکی نبود» در کنار شماری از چهره‌های مهم ادبیات جهان برای دریافت معتبرترین جایزه ادبی جهان مورد توجه بوده است؛ نامی که پیش از آن نیز در سال‌های ۱۹۶۵، ۱۹۶۷ و ۱۹۶۹ در فهرست نامزدها قرار گرفته بود.

به گزارش ایسنا، خبر نامزدی یک نویسنده برای جایزه «نوبل»، معمولا زمانی جذابیت خبری پیدا می‌کند که به سال جاری یا نهایتا سال‌های اخیر مربوط باشد اما درباره جایزه نوبل ادبیات، فهرست نامزدها با تاخیری ۵۰ ساله در اختیار افکار عمومی قرار می‌گیرد. بر اساس مقررات آرشیو «نوبل»، اطلاعات مربوط به نامزدها و پیشنهاددهندگان تا ۵۰ سال محرمانه باقی می‌ماند و پس از آن در آرشیو سایت «نوبل» قابل دسترسی است.

به همین دلیل، اکنون اطلاعات مربوط به نامزدهای جایزه «نوبل» ادبیات سال ۱۹۷۵ نیز در دسترس قرار گرفته است و در میان نام‌های ثبت‌شده، نام محمدعلی جمالزاده - نویسنده و مترجم ایرانی - دیده می‌شود. جمالزاده در آن سال برای دریافت جایزه «نوبل» ادبیات نامزد شده بود و نام احسان یارشاطر به عنوان پیشنهاددهنده او در پرونده سال ۱۹۷۵ ثبت شده است.

این البته نخستین حضور جمالزاده در فهرست نامزدهای نوبل نبود. پرونده‌های رسمی آرشیو «نوبل» نشان می‌دهد که او پیش از این نیز سه بار در سال‌های ۱۹۶۵، ۱۹۶۷ و ۱۹۶۹ نامزد شده بود. در سال ۱۹۶۵، ریچارد نلسون فرای - ایران‌شناس آمریکایی و استاد دانشگاه هاروارد - جمالزاده را پیشنهاد کرد؛ در سال ۱۹۶۷، نامزدی او از سوی احسان یارشاطر - ایران‌شناس و استاد دانشگاه کلمبیا - ثبت شد و در سال ۱۹۶۹ نیز یس پتر آسموسن - استاد مطالعات ایران در دانشگاه کپنهاگ -  او را برای این جایزه پیشنهاد کرد.

پرونده‌های «نوبل» در هر چهار سال، جمالزاده را با عنوان «نویسنده» ثبت کرده‌اند و حوزه فعالیت ادبی او نیز در پرونده‌ها «داستان کوتاه» و «ترجمه» ذکر شده است. 

جمالزاده، متولد اصفهان در سال ۱۲۷۰ خورشیدی، از چهره‌های اثرگذار ادبیات داستانی ایران در دوره معاصر بود. انتشار مجموعه داستان «یکی بود یکی نبود» در سال ۱۹۲۱ میلادی، جایگاه ویژه‌ای برای او در تاریخ داستان‌نویسی فارسی ایجاد کرد و از او به عنوان یکی از پیشگامان داستان کوتاه فارسی یاد می‌شود.

نام جمالزاده در سال‌های ۱۹۶۵، ۱۹۶۷، ۱۹۶۹ و ۱۹۷۵ در آرشیو نامزدی نوبل دیده می‌شود. این چهار پرونده همچنین نشان می‌دهد که توجه به آثار او تنها از سوی یک جریان یا یک فرد دانشگاهی شکل نگرفته بود؛ پیشنهادهای ثبت‌شده از سوی پژوهشگرانی در آمریکا، دانمارک و جامعه ایران‌شناسی ارائه شده‌اند.

چهار بار نامزدی جمالزاده البته به معنای آن نیست که او چهار بار تا آستانه دریافت جایزه پیش رفته یا در هر چهار سال در مرحله نهایی قرار داشته است. «نامزدی» در سازوکار نوبل به این معناست که فردی واجد شرایط، نام نویسنده را برای بررسی جایزه پیشنهاد کرده است؛ ثبت نام در آرشیو هم به معنای تأیید کیفیت اثر یا قرار گرفتن در فهرست نهایی برنده نیست.

البته او را نمی‌توان «تنها ایرانی» با چهار نامزدی دانست و بر اساس اطلاعات موجود در آرشیو نوبل، زین‌العابدین رهنما - نویسنده، مترجم، روزنامه‌نگار و پژوهشگر - هم در سال‌های ۱۹۶۵، ۱۹۶۷، ۱۹۷۳، ۱۹۷۴ نامزد شده است.