هزار و ۶۵۶ میلیارد تومان برای ۱۰ قرارداد ترکمنچای!

  محمدرضا رحیم‌پور؛ خبرنگار /  در این گزارش، با مرور اخبار و آرای منتشرشده از سال ۱۴۰۰ تاکنون، مهم‌ترین پرونده‌های شکایت مربیان و بازیکنان خارجی علیه باشگاه‌های ایرانی بررسی شده است. همچنین، مبالغ دلاری و یورویی هر پرونده با در نظر گرفتن نرخ تقریبی هر دلار، معادل ۱۸۰ هزار تومان، محاسبه شده تا تصویری روشن‌تر از میزان خسارت‌های تحمیل‌شده به فوتبال ایران در پنج سال اخیر ارائه شود.
البته ارقام مطرح‌شده در این گزارش، برآوردی حداقلی هستند زیرا در بسیاری از پرونده‌ها، سود سالانه و هزینه‌های دادرسی به مبلغ اولیه اضافه می‌شود. تکرار این پرونده‌ها نشان می‌دهد که ضعف در مدیریت مالی، تنظیم قراردادها و نظارت حقوقی همچنان به یکی از چالش‌های ساختاری فوتبال ایران تبدیل شده است.

میراث سنگین «ویلموتس‌گیت»

اگرچه آغاز پرونده مارک ویلموتس، سرمربی بلژیکی سابق تیم ملی ایران، به سال ۱۳۹۹ بازمی‌گردد، اما صدور رأی نهایی دادگاه عالی ورزش (CAS) در تابستان ۱۴۰۱ باعث شد این پرونده همچنان در فهرست پرهزینه‌ترین محکومیت‌های فوتبال ایران در پنج سال اخیر قرار بگیرد.
اتاق حل اختلاف فیفا در ابتدا فدراسیون فوتبال ایران را به پرداخت ۶ میلیون و ۱۳۷ هزار یورو غرامت محکوم کرده بود؛ رقمی که با احتساب سود سالانه، در برخی برآوردها تا ۹ میلیون یورو افزایش یافت. هرچند اعتراض فدراسیون به این رأی، مبلغ نهایی را به حدود ۳.۱ میلیون یورو کاهش داد، اما همین رقم نیز معادل ۶۰۲ میلیارد و ۶۴۰ میلیون تومان برآورد می‌شود.
پرونده ویلموتس تنها یک اختلاف حقوقی نبود؛ بلکه به نمادی از ضعف مدیریتی، قراردادهای پرابهام و نبود نظارت مؤثر در فوتبال ایران تبدیل شد؛ ضعفی که هزینه آن در نهایت از منابع فوتبال کشور پرداخت شد.

اشتباه ۱۳۴ میلیارد تومانی

پرونده گابریل کالدرون، سرمربی آرژانتینی سابق پرسپولیس، یکی از نمونه‌های قابل‌تأمل در تاریخ اختلاف‌های حقوقی فوتبال ایران است؛ پرونده‌ای که نشان می‌دهد یک تأخیر کوتاه در اجرای تعهدات مالی چگونه می‌تواند به خسارتی چند ده میلیارد تومانی منجر شود.
براساس مفاد قرارداد، تأخیر ۱۳ روزه باشگاه پرسپولیس در پرداخت نخستین قسط مطالبات کالدرون، این حق را به سرمربی آرژانتینی داد که قرارداد خود را به‌صورت یکطرفه فسخ کند و خواستار دریافت کل مبلغ قرارداد شود.
در نهایت، فیفا باشگاه پرسپولیس را به پرداخت ۵۸۰ هزار دلار بابت دستمزد کالدرون، به‌همراه سود سالانه پنج درصد و ۴۰ هزار دلار غرامت ناشی از نقض قرارداد محکوم کرد. ۲۵ هزار فرانک هزینه دادرسی نیز به این بدهی افزوده شد.
براساس برخی گزارش‌ها، مجموع بدهی پرسپولیس به کالدرون و دستیارش به ۷۴۵ هزار دلار، معادل ۱۳۴ میلیارد و ۱۰۰ میلیون تومان رسید؛ رقمی که بار دیگر ضعف در مدیریت قراردادها را آشکار کرد.

بوژوویچ و پتروویچ 
 استقلال خوزستان (شهریور ۱۴۰۴)
 

میودراگ بوژوویچ، سرمربی سابق استقلال خوزستان، پس از فسخ یکطرفه قرارداد خود به دلیل پرداخت نشدن مطالباتش، از این باشگاه به فیفا شکایت کرد.
در نهایت، فیفا باشگاه استقلال خوزستان را به پرداخت بیش از ۲۰۰ هزار دلار به بوژوویچ و دستیارش، ساشا پتروویچ، محکوم کرد؛ رقمی که با نرخ محاسباتی این گزارش، معادل ۳۶ میلیارد تومان است.
براساس گزارش‌های منتشرشده، این حکم با محرومیت استقلال خوزستان از پنجره نقل‌وانتقالاتی نیز همراه بود؛ اتفاقی که بار دیگر نشان داد بی‌توجهی به تعهدات قراردادی، تنها به خسارت مالی محدود نمی‌شود و می‌تواند پیامدهای ورزشی نیز به همراه داشته باشد.

منتظر محمد
استقلال تهران (مهر ۱۴۰۴)

یکی از شدیدترین احکام اخیر فیفا علیه یک باشگاه ایرانی، به شکایت منتظر محمد، هافبک عراقی، از باشگاه استقلال مربوط می‌شود. اتاق حل اختلاف فیفا، باشگاه استقلال را به دلیل فسخ یکطرفه قرارداد این بازیکن، به پرداخت بیش از ۲۲ میلیارد تومان، به‌علاوه سود سالانه پنج درصد از تاریخ سوم سپتامبر ۲۰۲۴، محکوم کرد. علاوه بر این، فیفا دو پنجره نقل‌وانتقالاتی باشگاه استقلال را نیز مسدود کرد.
نکته قابل‌توجه در متن این رأی، اشاره فیفا به سه پرونده مشابه پیشین استقلال با شماره‌های  FPSD-9312، FPSD-10620 و FPSD-16911 بود. فیفا تأکید کرده بود که تکرار تخلفات مشابه، یکی از دلایل تشدید مجازات در این پرونده بوده است؛ موضوعی که به‌روشنی نشان می‌دهد این الگو در یکی از بزرگ‌ترین باشگاه‌های ایران، به رفتاری تکرارشونده تبدیل شده است.

ریکاردو ساپینتو
استقلال تهران (اسفند ۱۴۰۴)

پس از قطع همکاری باشگاه استقلال با ریکاردو ساپینتو، سرمربی پرتغالی، این مربی به دلیل دریافت نکردن کامل مطالبات خود، پرونده‌ای را در فیفا مطرح کرد. قرارداد ساپینتو با استقلال حدود ۶۰۰ هزار دلار بود، اما براساس گزارش‌ها، باشگاه تنها حدود ۶۰ درصد این مبلغ را پرداخت کرده است. به همین دلیل، پرونده مربوط به ۲۴۰ هزار دلار باقی‌مانده، به‌همراه آپشن‌های قراردادی، همچنان در فیفا مفتوح است.
اگرچه این پرونده هنوز به رأی نهایی نرسیده، اما می‌تواند در آینده هزینه دیگری را به فهرست بدهی‌های بین‌المللی فوتبال ایران اضافه کند.

ساپینتو، جنپو و کوجو
استقلال تهران (شهریور ۱۴۰۴)

مشکلات حقوقی استقلال به پرونده ساپینتو محدود نمی‌شود. دو بازیکن خارجی دیگر این باشگاه، یعنی موسی جنپو و جوئل کوجو نیز از استقلال به فیفا شکایت کرده‌اند.
براساس گزارش‌ها، مجموع مطالبات این سه نفر از باشگاه استقلال از مرز ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار دلار عبور کرده است؛ رقمی که با نرخ محاسباتی این گزارش، معادل ۵۷۶ میلیارد تومان خواهد بود.
هرچند این پرونده‌ها هنوز به صدور رأی قطعی منجر نشده‌اند، اما حجم مطالبات مطرح‌شده نشان می‌دهد بحران مالی و حقوقی استقلال در قبال بازیکنان و مربیان خارجی، وارد مرحله تازه‌ای شده است.

پرونده آلوز
تراکتور و سپاهان (مرداد ۱۴۰۴)

در نمونه‌ای متفاوت، باشگاه تراکتور به دلیل آنچه فسخ غیرقانونی قرارداد سه‌ساله ریکاردو آلوز، هافبک پرتغالی این تیم، عنوان کرده است، از این بازیکن و همچنین باشگاه سپاهان در اتاق حل اختلاف فیفا شکایت کرد.
باشگاه تراکتور مدعی است که پیش از فسخ قرارداد، پنج اخطاریه رسمی برای این بازیکن ارسال کرده بود. این پرونده هنوز به رأی نهایی نرسیده و رقم مشخصی نیز برای غرامت احتمالی آن اعلام نشده است، اما طرح چنین شکایتی نشان می‌دهد که بحران پرونده‌های بین‌المللی دیگر تنها به چند باشگاه بزرگ محدود نیست و باشگاه‌های میانی لیگ برتر نیز به‌تدریج درگیر این چالش شده‌اند.

پریرا
پرسپولیس (فروردین ۱۴۰۳)

یکی از پرونده‌های کمتر مطرح‌شده اما قابل‌تأمل در دو سال اخیر، شکایت پریرا از باشگاه پرسپولیس است. ماجرا از توافقی آغاز شد که در شهریور ۱۴۰۲ میان دو طرف شکل گرفت. براساس این توافق، باشگاه پرسپولیس متعهد شد مبلغ ۱۶۳ هزار دلار را که شامل ۱۴۳ هزار دلار بدهی قبلی و ۲۰ هزار دلار خسارت ناشی از تأخیر بود، حداکثر ظرف یک ماه به حساب این بازیکن واریز کند ولی باشگاه به این توافق نیز پایبند نماند و پریرا بار دیگر از پرسپولیس به فیفا شکایت کرد.
در نهایت، اتاق حل اختلاف فیفا در ۳۰ فروردین ۱۴۰۳، باشگاه پرسپولیس را به پرداخت ۱۶۳ هزار دلار اصل مطالبات، به‌علاوه سود سالانه پنج درصد و همچنین ۷۵ هزار دلار غرامت اضافی محکوم کرد. در مجموع، بدهی پرسپولیس در این پرونده به ۲۳۸ هزار دلار رسید؛ رقمی که معادل ۴۲ میلیارد و ۸۴۰ میلیون تومان است.

باهویی
 پرسپولیس (مهر ۱۴۰۳)

در پرونده‌ای دیگر، باشگاه پرسپولیس بدهی حدود ۲۰۰ هزار دلاری خود به بازیکنی به نام باهویی را رسماً به فیفا اعلام کرد و از این نهاد خواست این مبلغ از محل مطالبات معوق باشگاه بابت پاداش حضور بازیکنانش در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر تسویه شود؛ مطالباتی که به دلیل تحریم‌ها، امکان دریافت مستقیم آن وجود نداشت.
این اقدام را می‌توان نشانه‌ای از تلاش باشگاه برای تهاتر بدهی‌های خود به بازیکنان خارجی با مطالباتش از فیفا دانست.ارزش این بدهی براساس نرخ محاسباتی گزارش عبارت است از ۳۶ میلیارد تومان!

سرژ اوریه
پرسپولیس (پرونده‌های باز، دی ۱۴۰۴)

پرهزینه‌ترین پرونده‌های باز پرسپولیس در حال حاضر به دو بازیکن آفریقایی این تیم مربوط می‌شود که یکی از مهم‌ترین آنها، پرونده سرژ اوریه، مدافع ساحل عاجی سرخ‌هاست. باشگاه پرسپولیس بدون هماهنگی با این بازیکن، پایان همکاری با او را رسانه‌ای کرد؛ اقدامی که اکنون به یکی از مستندات اصلی شکایت اوریه از باشگاه در فیفا تبدیل شده است.
قرارداد اوریه با پرسپولیس بین ۵۵۰ تا ۶۰۰ هزار دلار برآورد شده و گفته می‌شود تنها حدود ۴۰ درصد آن پرداخت شده است.
این پرونده هنوز به رأی قطعی نرسیده و به همین دلیل، همانند سایر پرونده‌های باز، در محاسبات نهایی این گزارش لحاظ نشده است. 
با این حال، روند موجود نشان می‌دهد که بار مالی پرسپولیس در پرونده‌های بین‌المللی، دست‌کم در آینده نزدیک، کاهش محسوسی نخواهد داشت.

زمینه تاریخی پیش از سال ۱۴۰۰
 برانکو، بودیمیر و استوکس

برای تکمیل این تصویر، باید به پرونده‌های سنگین پرسپولیس پیش از سال ۱۴۰۰ نیز اشاره کرد؛ پرونده‌هایی که اگرچه خارج از بازه زمانی این گزارش قرار می‌گیرند، اما نشان می‌دهند ریشه این بحران به سال‌های گذشته بازمی‌گردد.
از جمله این پرونده‌ها می‌توان به شکایت برانکو ایوانکوویچ اشاره کرد که به محکومیت پرسپولیس به پرداخت یک میلیون و ۵۵ هزار یورو، به‌همراه سود و هزینه‌های دادرسی منجر شد.
همچنین شکایت ماریو بودیمیر، مهاجم کروات با حکمی حدود ۴۷۵ هزار یورو همراه بود و شکایت آنتونی استوکس، بازیکن اسکاتلندی نیز به محکومیت پرسپولیس به پرداخت ۸۳ هزار دلار انجامید.  مجموع این سه پرونده، به‌تنهایی از ۱.۶ میلیون یورو فراتر می‌رود؛ رقمی که نشان می‌دهد همان‌طور که استقلال سال‌هاست با بحران قراردادهای خارجی دست‌وپنجه نرم می‌کند، پرسپولیس نیز از این آسیب ساختاری مصون نبوده و ریشه‌های این معضل را باید در شیوه مدیریت فوتبال ایران در دهه گذشته جست‌وجو کرد.

 فوتبال ایران در پنج سال اخیر چقدر غرامت پرداخت کرده است؟
با جمع‌بندی شش پرونده دارای رأی قطعی یا تسویه‌شده شامل پرونده‌های ویلموتس، کالدرون، بوژوویچ، منتظر محمد، پریرا و باهویی که در فاصله سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ به صدور رأی نهایی یا تسویه منجر شده‌اند، فوتبال ایران دست‌کم ۸۷۳ میلیارد و ۵۸۰ میلیون تومان غرامت به مربیان و بازیکنان خارجی پرداخت کرده است؛ رقمی که البته باید آن را حداقل میزان خسارت دانست، زیرا در بسیاری از پرونده‌ها، هزینه‌های دادرسی و سود سالانه به مرور زمان بر رقم اولیه افزوده می‌شود.
از این مجموع، باشگاه پرسپولیس به‌تنهایی در سه پرونده کالدرون، پریرا و باهویی، مسئول پرداخت حدود ۹۸۳ هزار دلار، معادل نزدیک به ۱۷۷ میلیارد تومان (‌هزار و ۷۷۰ میلیارد ریال) بوده است.
در سوی دیگر، باشگاه استقلال در دو پرونده بوژوویچ و منتظر محمد، حدود ۳۲۲ هزار دلار، معادل نزدیک به ۵۸ میلیارد تومان (۵۸۰ میلیارد ریال)، بدهی قطعی دارد.
بخش باقی‌مانده این رقم نیز به پرونده مارک ویلموتس و محکومیت فدراسیون فوتبال ایران مربوط می‌شود؛ پرونده‌ای که همچنان یکی از سنگین‌ترین خسارت‌های مالی تاریخ فوتبال ایران به شمار می‌آید.
اگر پرونده‌های باز و در جریان، از جمله شکایت ۳.۲ میلیون دلاری سه عضو خارجی استقلال، پرونده سرژ اوریه در پرسپولیس، پرونده آلوز میان تراکتور و سپاهان و همچنین پرونده ریکاردو ساپینتو نیز با آرایی علیه باشگاه‌های ایرانی به پایان برسند، مجموع خسارت‌های فوتبال ایران در همین بازه پنج‌ساله می‌تواند به‌آسانی از ۹.۲ میلیون دلار، معادل ‌هزار و ۶۵۶ میلیارد تومان، فراتر برود.
 

4 راهکار برای خروج از چالش حقوقی

فوتبال ایران برای کاهش محکومیت‌های بین‌المللی و جلوگیری از تکرار پرونده‌های حقوقی، بیش از هر چیز به اصلاح ساختار نیاز دارد. نخستین گام، الزام باشگاه‌ها به استفاده از الگوهای استاندارد قراردادی است. 
قراردادهای بازیکنان و مربیان باید دارای بندهای شفاف درباره شرایط فسخ، زمانبندی پرداخت‌ها، ضمانت اجرا، مسئولیت‌های طرفین و شیوه حل اختلاف باشند. فدراسیون فوتبال نیز باید پیش از امضای قراردادهای مهم، نظارت حقوقی متخصصان حقوق ورزشی را اعمال کند. البته انتخاب این متخصصان باید بر اساس معیارهایی چون سابقه و تخصص واقعی باشد، نه صرفاً عنوان یا روابط مدیریتی.
گام دوم، تأسیس یک نهاد داوری ورزشی داخلی مستقل و تخصصی است. وجود نهادی مشابه دیوان داوری ورزش، با داوران متخصص حقوق ورزشی و صلاحیت الزام‌آور، می‌تواند بسیاری از اختلافات را پیش از رسیدن به فیفا و CAS حل‌وفصل کند. چنین نهادی باید مستقل از باشگاه‌ها و ساختارهای اجرایی باشد و احکام آن از پشتوانه حقوقی کافی برای پذیرش در مراجع بین‌المللی برخوردار باشد.
سومین راهکار، آموزش تخصصی و مستمر وکلا و مدیران باشگاه‌ها است. مقررات فیفا و رویه‌های CAS بسیار تخصصی‌اند و نمی‌توان صرفاً با دانش عمومی حقوق یا تسلط به زبان انگلیسی در این پرونده‌ها موفق بود. 
برگزاری دوره‌های عملی در زمینه تنظیم قرارداد، مدیریت اختلاف و دفاع در مراجع بین‌المللی ضروری است. با توجه به محدود بودن تعداد وکلای متخصص در این حوزه، استفاده از وکلای بین‌المللی باتجربه برای آموزش و تربیت نیروهای داخلی نیز می‌تواند راهگشا باشد.
چهارمین اقدام، ایجاد سامانه ملی شفاف مدیریت قرارداد و دعاوی ورزشی است؛ سامانه‌ای که قراردادها، پرداخت‌ها، اخطارها، مهلت‌های قانونی و مراحل رسیدگی را ثبت و رصد کند. چنین سامانه‌ای می‌تواند پیش از آنکه یک اختلاف به پرونده بین‌المللی تبدیل شود، زنگ خطر را به صدا درآورد. فوتبال حرفه‌ای، پیش از هر چیز، به مدیریت حرفه‌ای حقوقی نیاز دارد.