دستاوردهای مهم حضور پزشکیان در بریکس/ گذار از تحریم و توسعه

   حضور رئیس‌جمهور در اجلاس سران بریکس (BRICS) نه تنها یک حضور دیپلماتیک، بلکه گامی بلند در مسیر نهادینه‌سازی «سیاست همسایگی» و «دیپلماسی اقتصادی» در تراز جهانی بود. این اجلاس به عنوان نماد گذار از تک ‌قطبی‌ در عرصه جهانی و فرصتی طلایی برای ایران بود تا با تکیه بر ظرفیت‌های ژئوپلیتیک خود، عمق راهبردی حضورش در بلوک‌های قدرت نوظهور را افزایش دهد.

به گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، مسعود پزشکیان پیش از عزیمت به هند برای شرکت در هجدهمین اجلاس سران کشورهای عضو بریکس گفته بود: «شعار امسال اجلاس بریکس بر محور همبستگی، پایداری، مقاومت و نوآوری تعیین شده و قرار است در چارچوب این رویکرد، همکاری‌ها و تبادلات میان کشورهای عضو در حوزه‌های اقتصادی، مالی، صنعتی، علمی و تجاری بیش از پیش توسعه پیدا کند.» این در حالی است که اجلاس بریکس در حالی‌ برگزار شد که کشورمان دو جنگ تحمیلی را در طی یک سال گذشته از سرگذارنده است؛ جنگ‌هایی که عقبه چند دهه ایستادگی در مقابل فشارها و تحریمهای ناعادلانه را در پس زمینه خود دارد و حالا جمهوری اسلامی ایران با شرکت در اجلاس قدرت‌های نوظهور در تلاش است تا از سلطه این فشارها رها شود.

خروج از انزوا؛ بازتعریف جایگاه ایران در نظم نوین

این سفر پاسخی قاطع به تلاش‌های غرب برای «ایران‌هراسی» و انزوای بین‌المللی بود. حضور در کنار قدرت‌هایی نظیر روسیه، چین و هند، تثبیت‌کننده جایگاه ایران به عنوان یک بازیگر کلیدی در کریدورهای شمال-جنوب و شرق-غرب است. مسعود پزشکیان در حاشیه حضور در اجلاس سران کشورهای عضو بریکس به شبکه خبری «ایندیا تودی هند» گفت: « ایران از نظر ژئوپلیتیکی در جایگاهی قرار گرفته است که از نظر حمل‌ونقل عمومی و ارتباطات منطقه‌ای می‌تواند چهارراهی باشد که جنوب را به شمال و شرق را به غرب پیوند دهد؛ آسان‌ترین، اقتصادی‌ترین و راحت‌ترین مسیری که می‌تواند برای کشورهای منطقه در ایجاد ارتباطات اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، علمی و اجتماعی کمک‌کننده باشد.» 

از این منظر حضور فعال رئیس‌جمهور در کنار رهبران قدرتمند جهان و رویکرد «چندجانبه‌گرایی» در سخنرانی‌های وی، نشان داد که ایران از نظر ژئوپلیتیک، بخشی جدایی‌ناپذیر از بلوک قدرت‌های نوظهور است. این حضور، پیام صریحی به واشنگتن و متحدان منطقه‌ای آن بود که تلاش برای انزوای ایران با شکست مواجه شده و تهران اکنون در «مرکز تصمیم‌گیری» در ساختارهای جدید اقتصادی قرار دارد.

تقابل با سلطه‌گری اقتصادی کشورهای شمال

تمرکز این اجلاس بر استفاده از ارزهای ملی، نشان‌دهنده اراده جدی بریکس برای عبور از سلطه دلار بود. ایران با پیگیری این مدل، عملا پیشگام در دور زدن مکانیزم‌های تحریمی آمریکا (SWIFT) در یک بستر چندجانبه خواهد بود. مسعود پزشکیان یکشنبه ۲۱ شهریور ۱۴۰۵، در پایان حضور در نشست سران بریکس در دهلی نو با اشاره به جایگاه تجارت با ارزهای ملی در سخنرانی‌های سران اظهار داشت: «یکی از موضوعات مهمی که اکثر سران کشورهای حاضر بر آن تأکید داشتند، گسترش تجارت با ارزهای ملی و حرکت به سوی استقلال از نظام مالی غرب بود که برای تحقق این هدف، راهکارهایی در حال بررسی است تا کشورها بتوانند مبادلات خود را با استفاده از ارزهای منطقه‌ای انجام دهند.»

تمرکز بریکس بر استفاده از ارزهای ملی، نشان‌دهنده اراده جدی اعضا برای عبور از سلطه دلار است. ایران با پیگیری این مدل، عملا پیشگام در دور زدن مکانیزم‌های تحریمی آمریکا (SWIFT) در یک بستر چندجانبه خواهد بود.

فداحسین مالکی عضو کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی نیز پیشتر در این زمینه به خبرنگار ایرنا گفته بود: «ایران مدت‌هاست در حال مطالعه و بررسی استفاده از ارزهای ملی است و این پیشنهاد به اعضای بریکس و شانگهای نیز ارائه شده است. کشورهای بزرگ و تأثیرگذاری چون چین، هند، روسیه تمایل زیادی به ایجاد یک رویداد ارزی مستقل دارند تا از این طریق، سلطه دلار را کمرنگ‌تر کنند.» (متن کامل گفتگو را اینجا بخوانید)

بانک توسعه جدید (NDB) بریکس، یک فرصت‌ پیش‌رو

پیوستن به بانک توسعه جدید (NDB) بریکس تسهیل‌گر پروژه‌های زیرساختی ایران است و برای بهره‌برداری کامل، نظام بانکی و بروکراسی اداری داخلی باید با استانداردهای همکاری‌های بین‌المللی بریکس منطبق شود. هماهنگی دستگاه دیپلماسی با نهادهای اقتصادی داخل کشور، کلید تبدیل این تفاهم‌نامه‌ها به «پروژه‌های اجرایی» است.

رئیس‌جمهور در پایان این اجلاس با اشاره به رایزنی‌های اقتصادی انجام‌شده در حاشیه اجلاس خاطرنشان کرد: «دکتر مدنی‌زاده گفت‌وگوهایی با وزیران اقتصادی کشورهای حاضر داشت و نشست‌هایی نیز درباره همکاری بانک‌ها و بانک توسعه نوین بریکس برگزار شد که در جریان آن، مذاکرات بسیار سازنده‌ای صورت گرفت.» پزشکیان با بیان اینکه چشم‌انداز مناسبی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی در حال شکل‌گیری است، تصریح کرد: «زمینه‌های بسیار خوبی برای سرمایه‌گذاری، تبادلات مالی و گسترش ارتباطات اقتصادی فراهم شده که روند آن روزبه‌روز در حال رشد و توسعه است.» (متن کامل خبر را اینجا بخوانید)

بانک توسعه جدید چه طرح‌هایی را تأمین مالی می‌کند؟

هدف اصلی بانک توسعه نوین، برخلاف بسیاری از مؤسسات مالی دیگر، ایجاد سود برای سهامداران نیست، بلکه تقویت توسعه کشورهای جنوب جهان است. این بانک، تأمین مالی پروژه‌هایی در زمینه‌های زیرساخت و توسعه پایدار را در اولویت خود قرار داده است. تیر ماه ۱۴۰۴ ایوان چبسکوف معاون وزیر دارایی روسیه حمایت این کشور را از عضویت جمهوری اسلامی ایران در بانک توسعه نوین بریکس اعلام کرد. این سخنان در دیدار کاظم جلالی سفیر کشورمان در مسکو مطرح شد که حمایت مسکو از عضویت کشورمان در این بانک را خواستار شده بود. (متن کامل خبر را اینجا بخوانید)

به گزارش بی بی سی فارسی، ترامپ در ماه‌های اخیر بارها از بریکس انتقاد کرده است، به‌ویژه از تلاش‌های این گروه برای کاهش وابستگی تجارت جهانی به دلار آمریکا؛ روندی که معمولاً از آن با عنوان «دلارزدایی» یاد می‌شود.

وی بارها به کشورهای بریکس هشدار داده است که نباید به دنبال ایجاد ارز جایگزین باشند یا اقداماتی انجام دهند که جایگاه دلار را در تجارت جهانی تضعیف کند. ترامپ در یکی از این هشدارها در نوامبر ۲۰۲۴ گفته بود که اگر کشورهای بریکس از ایجاد ارزی جایگزین برای «دلار قدرتمند امریکا» حمایت کنند، با تعرفه‌های ۱۰۰ درصدی روبه‌رو خواهند شد.

ترامپ در نوامبر ۲۰۲۴ گفته بود که اگر کشورهای بریکس از ایجاد ارزی جایگزین برای «دلار قدرتمند امریکا» حمایت کنند، با تعرفه‌های ۱۰۰ درصدی روبه‌رو خواهند شد

با تمام این اوصاف این رسانه اذعان کرده است که نفوذ سیاسی و اقتصادی بریکس در دهه گذشته به‌طور چشمگیری افزایش یافته است و می‌کوشد بر دستاوردهای خود بیفزاید و نشان دهد که می‌تواند در کنار گروه‌هایی مانند جی۲۰ و جی۷ به یک قطب مؤثر جهانی تبدیل شود.

براساس ارزیابی بخش مانیتورینگ بی‌بی‌سی، کشورهای بریکس اکنون حدود ۴۹ درصد جمعیت جهان، ۴۰ درصد تولید ناخالص داخلی جهان و ۲۶ درصد تجارت بین‌المللی را در اختیار دارند. مهم‌ترین دستاورد عملی این گروه تاکنون ایجاد «بانک توسعه جدید» بوده است؛ نهادی که میلیاردها دلار را برای پروژه‌های زیربنایی و توسعه‌ای تصویب کرده و بخش بزرگی از این سرمایه‌گذاری‌ها در کشورهای جنوب جهانی انجام شده است.

دیپلماسی چندجانبه؛ استراتژی ایران در برابر فشارهای آمریکا

تحلیل دیدارهای رئیس‌جمهور با سران کشورهای عضو نشان می‌دهد که اولویت این دیدارها، بهره گیری و تبدیل عمق راهبردی ائتلاف ایران با شرق به سطح همکاری‌های عینی و الزام آور بوده است. رایزنی‌های رئیس‌جمهور با نخست‌وزیر هند و دیگر مقامات حاضر بر محور «پیوندهای پایدار» استوار بود. با توجه به اهمیت استراتژیک چابهار، تاکید بر گسترش همکاری‌های ترانزیتی با دهلی‌نو، نشان‌دهنده اراده تهران برای تبدیل شدن به هاب لجستیکی در کریدور شمال-جنوب است.

نارندرا مودی نخست‌ وزیر هند با اشاره به دیدار خود با رئیس‌جمهور کشورمان در پستی اینستاگرامی تصریح کرد: «ما درباره پیشبرد دوستی هند و ایران با یک استراتژی بلند مدت و برد-برد (win-win) گفت و گو کردیم. هند در تعهد خود برای پیگیری صلح پایدار در منطقه، ثابت‌ قدم باقی می‌ماند.»

هند به عنوان یکی از قدرت‌های بزرگ اقتصادی در بریکس، شریکی است که می‌تواند بخشی از راهکارهای ایران برای مقابله با تحریم‌ها باشد. دیدارهای رئیس‌جمهور با نخست‌وزیر هند، نشان داد که دولت پزشکیان «مزیت‌های جغرافیایی» ایران را به «مزیت‌های سیاسی» تبدیل کرده است. این تفاهم‌ها در صورت اجرایی شدن، عملاً ابزارهای تحریمی غرب را در بلندمدت ناکارآمد می‌کند، چرا که هند با تکیه بر این پیوندهای ترانزیتی، شریک راهبردی تهران در تأمین امنیت زنجیره تأمین باقی خواهد ماند.

علاوه بر ابعاد اقتصادی، پزشکیان در دیدار با مقامات هندی به روشنگری درباره علل دو جنگ اخیر در منطقه پرداخت. وی در دیدار دروپدی مرمو رئیس‌جمهور هند با تأکید بر اینکه ما همیشه حامی صلح و امنیت در منطقه بوده‌ایم، تصریح کرد: «ایران مورد حمله دشمن قرار گرفت و ما متجاوز نبودیم بلکه برابر تجاوز دشمن ایستادیم.» (متن کامل خبر را اینجا بخوانید)

دیدارهای جداگانه با مقامات مالزی و اتیوپی، بیانگر نگاه کلان دولت به تقویت پیوندهای سیاسی با کشورهای «جنوب جهانی» (Global South) است؛ کشورهایی که در تقابل با یک‌جانبه‌گرایی غرب، منافع مشترکی با ایران دارند.

همچنین دیدارهای جداگانه با مقامات مالزی و اتیوپی، بیانگر نگاه کلان دولت به تقویت پیوندهای سیاسی با کشورهای «جنوب جهانی» (Global South) است؛ کشورهایی که در تقابل با یک‌جانبه‌گرایی غرب، منافع مشترکی با ایران دارند. هر یک از این دیدارها فرصتی برای تشریح راهبرد «مقاومت فعال» جمهوری اسلامی از سوی رئیس‌جمهور بود.

پزشکیان در حاشیه اجلاس بریکس در دیدار با «انور ابراهیم» نخست‌وزیر مالزی، همبستگی کشورهای مسلمان را در شرایط فعلی ضروری دانست و اظهار کرد: «ما نیاز به ژاندارم منطقه نداریم، تمامیت ارضی و امنیت منطقه تنها به دست بازیگران اصلی آن و کشورهای منطقه محقق خواهد شد.»

وی همچنین در دیدار «آبی احمد علی» نخست‌وزیر اتیوپی، تصریح کرد: «با مقاومت مردم ایران، امریکا و اسرائیل به نیات شوم خود دست نخواهند یافت، ما ارتباطاتمان را با کشورهای مسلمان و همسایه تقویت کرده‌ایم، روابط ما هزاران سال است که با همسایگان خود پابرجاست و این روند روز به روز توسعه خواهد یافت.»

فصل نو در روابط با ابوظبی؛ دیپلماسی راه عبور از چالش

یکی از رخدادهای مهم حاشیه اجلاس اخیر بریکس، دیدار رئیس‌جمهور با ولیعهد ابوظبی بود. این ملاقات در مقطع کنونی که منطقه شاهد التهابات ناشی از رفتارهای تجاوزکارانه غرب و رژیم صهیونیستی است، پیامی صریح به بدخواهان ثبات منطقه مخابره کرد که ایران به دنبال تشدید تنش نیست، اما در دفاع از امنیت ملی خود قاطع است.

این دیدار نشان داد که دیپلماسی ایران بر مدار «واقع‌گرایی» می‌چرخد؛ جایی که با وجود انتقادات صریح تهران نسبت به برخی اقدامات امارات، درهای گفت‌وگو برای مدیریت اختلافات و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها همواره باز است.

این ملاقات، بالاترین سطح رایزنی میان دو کشور پس از ماه‌های پرالتهاب اخیر بود و گام مهمی در جهت «تنش‌زدایی مدیریت‌شده» محسوب می‌شود. پزشکیان در این دیدار با اشاره به رویکرد اصولی جمهوری اسلامی ایران مبنی بر گفت‌وگو برای حل اختلافات و مقابله با توطئه دشمنان برای اختلاف‌افکنی و تفرقه بین امت اسلامی برای پیشبرد نقشه‌های شوم و توسعه‌طلبانه خود بر ‎ضرورت هوشیاری و حفظ وحدت در میان کشورهای اسلامی تأکید کرد.

دیدار با ولیعهد ابوظبی نشان داد که دیپلماسی ایران بر مدار «واقع‌گرایی» می‌چرخد و درهای گفت‌وگو برای مدیریت اختلافات همواره باز است

وی در این دیدار خطاب به خالد بن محمد بن زاید آل نهیان ولیعهد ابوظبی تاکید کرد: «ما آغازگر جنگ نبودیم و در دفاع از خود پایگاه‌های آمریکا را هدف قرار دادیم. همان پایگاه‌هایی که از آنجا به کشور ما حمله کردند و رهبر معظم، فرماندهان، دانشمندان و کودکان ما را به شهات رساندند». (متن کامل خبر را اینجا بخوانید). علاوه بر این، این ملاقات، پیام ثبات به بازار و منطقه بود؛ پیامی مبنی بر اینکه «ایران به دنبال صلحِ عادلانه و همکاری با همسایگان برای مهارِ دخالت‌های فرامنطقه‌ای است

بریکس؛حمایت از کنش‌های دفاعی تهران و پیروزی در میدان دیپلماسی

رئیس‌جمهور در بخشی از جلسه غیرعلنی سران عضو بریکس در دهلی‌نو به نکته‌ای کلیدی اشاره کرد، وی گفت: «هیچ کشوری نباید از سرزمین خود برای تهدید علیه دیگری استفاده کند. ما در بریکس باید در برابر عادی‌سازی حمله به زیرساخت‌های غیرنظامی و حیاتی ایستادگی کنیم. همین اصل درباره تأسیسات هسته‌ای صلح‌آمیز نیز جاری است؛ این تأسیسات باید در برابر حمله و تهدید به حمله مصون بمانند، چرا که به خطر انداختن آن‌ها مسئله‌ای صرفاً محدود به یک کشور نیست، بلکه تهدید مرتبط با صلح و امنیت بین‌المللی است. (متن کامل خبر را اینجا بخوانید)

این عبارات، دکترین دفاعی ایران را در بستری چندجانبه بازتعریف کرد. در واقع، حضور ایران در بریکس اکنون به ابزاری برای «حمایت از کنش‌های دفاعی تهران» در محافل جهانی تبدیل شده است. ایران با حضور در این اجلاس، به جامعه جهانی نشان داد که نه تنها منزوی نیست، بلکه بخشی از یک بلوک قدرت است که امنیت خود را در گرو «توسعه اقتصادی جمعی» می‌بیند.

در نهایت می توان گفت سفر رئیس‌جمهور به هند، پیامی مقتدرانه داشت؛ جمهوری اسلامی ایران همزمان با آمادگی برای هرگونه سناریوی احتمالی در حوزه امنیتی در حوزه دیپلماتیک نیز فعال است. دیدارهای دهلی‌نو، قطعات پازلی هستند که در کنار سایر فعالیت‌های دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران به «خنثی‌سازی سیاست ایران‌هراسی» کمک می‌کنند. دستاورد واقعی این سفر، بازگرداندن «ابتکار عمل» به دست دستگاه دیپلماسی ایران است؛ آن هم در شرایطی که برخی بازیگران فرامنطقه‌ای تلاش می‌کنند با برجسته‌سازی اختلافات منطقه‌ای، جمهوری اسلامی ایران را در انزوای سیاسی قرار دهند.

حضور در اجلاس بریکس، یک «پیروزی در میدان دیپلماسی» است که اگر با پیگیری‌های مستمر در سطوح تصمیم‌گیران اقتصادی همراه شود، می‌تواند به عنوان نقطه عطفی در تاریخ «اقتصاد مقاومتی» ایران ثبت شود. این حضور نشان داد که ایران نه تنها هدف تحریم‌ها نیست، بلکه نقطه ثقل برنامه‌ریزی‌های آتی قدرت‌های نوظهور برای تغییر معماری مالی و امنیتی جهان است.