میانجی و روادار

محسن‌ حسام مظاهری، پژوهشگر مطالعات اجتماعی دین  و تشیع: وی با وجود آنکه از نظر گرایش فقهی جزو فقهای سنت‌گرای حوزه محسوب می‌شد و در سیاست و تاریخ نیز چنانکه از گفته‌ها و نوشته‌های پراکنده‌اش (از جمله در مجموعه ‌کتاب خواندنی «جرعه‌ای از دریا») مشخص است، بی‌ذائقه و بی‌موضع نبود، اما منش و سلوک اجتماعی-سیاسی خاص و متمایز خود را داشت. او در دو،سه دهه اخیر نقشی را ایفا می‌کرد که دیگران قادر به انجامش نبودند: نقش «میانجی» میان جریان‌ها و اشخاص دینی.

 شبیری زنجانی، یک «دیلماج» (به تعبیر شیرین آذری‌زبان‌هایی چون آن مرحوم) بود برای برگردان حرف‌های دو گروهی که زبان هم را درک نمی‌کردند. برای همین، گره‌هایی که با قانون و روش‌های معمول سیاست‌ورزی باز نمی‌شد، گاه با یک تلفن وی گشوده می‌شد و چالش‌هایی که می‌توانستند بحران‌آفرین شوند، گاه با یک توصیه او برطرف می‌‌شد. این میانجی‌گری‌ها البته نوعاً در پرده بود و رسانه‌ای نمی‌شد و این هم از سلوک وی بود.

به سبب همین نقش‌آفرینی، شبیری زنجانی محبوب همه طرفین بود. هم با رهبر شهید حشر و نشر داشت و هم نماز میت روحانیون منتقدرا می‌خواند و درب خانه‌اش به روی همه جریان‌های سیاسی و مذهبی گشوده ماند. بی‌تردید شخصیت متواضع و روادار او نیز در این امر اثرگذار بود.

در مقولات دینی نیز گرچه وی را در زمره فقهای سنتی دسته‌بندی می‌کنند، اما آنجا هم مشی متفاوتی داشت. از موقعیت و جایگاه و نفوذش برای دنبال ‌کردن دغدغه‌های هویت‌گرایانه مذهبی بهره نبرد و در پی انباشت تقویم از مناسبت‌ها و فربه‌سازی مناسک نرفت. برعکس، منتقد توسعه بی‌رویه برخی مناسک بود.

با این اوصاف اگر فقدان آقای شبیری زنجانی برای حوزه‌های علمیه یک خسران علمی محسوب شود، برای نظام و جامعه ایرانی یک فقدان مهم خواهد بود که می‌تواند مناسبات حفظ و ترمیم برخی جریان‌های حوزوی و مذهبی را با اختلال مواجه سازد.

 شبیری زنجانی گرچه از حیث سازمان مرجعیت، جزو مراجع رده اول محسوب نمی‌شد و تشکیلات وسیع و دفاتر متعدد نداشت و شمار مقلدانش از دایره برخی خواص حوزوی و همشهریانش فراتر نمی‌رفت، اما فقدانش در نهاد مرجعیت شیعه در ایران خلأیی ایجاد می‌کند که پرشدنی نیست؛ آن هم در شرایط فعلی که جامعه ایرانی بیش از هر زمان دیگری نیازمند کسانی است که نقش میانجی را در عرصه‌های مختلف ایفا کنند.