آپارتاید در فصل زیتون

محمد محسن فایضی: با نام زیتون در این ستون، احتمالا اولین چیزی که به ذهنتان خطور میکند، نماد مقاومت است. اما زیتون در فلسطین فقط یک محصول کشاورزی یا نماد نیست؛ بخشی از زندگی فلسطینی‌هاست. درختی که نسل‌ها در سایه بزرگ شده‌اند، خانواده‌هایی که درآمدشان به برداشت سالانه آن وابسته است و هویتی که نسل به نسل به ارث رسیده. به همین دلیل، فصل زیتون در فلسطین با رسیدن یک میوه دیگر قابل مقایسه نیست. در شبکه‌های اجتماعی و صفحات شاهد تصاویر خانواده‌هایی که به باغ می‌روند، جمع آوری زیتون، شیوه های سنتی روغن گیری و .... را شاهدیم که همگی بخشی از زندگی انسان فلسطینی را نشان می‌دهد.

اهمیت اقتصادی زیتون هم کم نیست. بر اساس اطلاعات سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو)، بخش زیتون دست‌کم ۷۵ هزار کشاورز و حدود ۱۰۰ هزار فرصت شغلی فصلی را درگیر کرده و ۱۵ درصد تولید ناخالص داخلی فلسطین (کرانه باختری) را به خود اختصاص می‌دهد.

اما یکی از مسائل اصلی فصل زیتون، همان مسئله همیشگی فلسطین است: امنیت و آپارتاید زمین خوار! امسال نیز گزارش‌ها از افزایش حملات شهرک‌نشینان به کشاورزان فلسطینی حکایت دارند. به گزارش روزنامه «یدیعوت احرونوت»، در ۱۶ روز نخست فصل زیتون که تاکنون گذشته صدها مورد حمله، از ضرب‌وشتم و بیرون راندن کشاورزان تا سرقت محصول، ثبت شده است. در ۱۶ اکتبر، حمله شهرک‌نشینان نقاب‌دار به فلسطینی‌ها و خبرنگاران در نزدیکی روستای ابو فلاح در منطقه رام‌الله خبرساز شد. هایدی لوین، عکاس آمریکایی همکار روزنامه واشنگتن‌پست، نیز هدف حمله قرار گرفت و تجهیزاتش به سرقت رفت. مقام‌های اسرائیلی از جمله نتانیاهو از آغاز تحقیقات خبر داده‌اند و حتی سفارت آمریکا خواستار پاسخگویی شد؛ اما مسئله اصلی، فراتر از سرنوشت یک پرونده، تکرار این حوادث در دوره‌ای است که کشاورزان برای برداشت محصول به زمین‌های خود بازمی‌گردند..

طی سال‌های اخیر، دسترسی کشاورزان به زمین‌هایشان را دشوارتر شده؛ دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) گزارش داد که در فصل برداشت سال ۲۰۲۵، از اول اکتبر تا پایان نوامبر، ۱۷۸ حمله مرتبط با برداشت زیتون ثبت شد؛ حملاتی که به کشته و زخمی شدن افراد، خسارت به اموال و سرقت محصول انجامید. بیش از ۶ هزار درخت و نهال زیتون تنها در یک سال، نیز تخریب یا آسیب دیدند و ۸۸ شهر و روستا تحت تأثیر قرار گرفتند. در کنار این حملات، محدودیت دسترسی به زمین‌های کشاورزی و بسته‌ماندن یا فعالیت محدود گذرگاه‌های کشاورزی، برداشت محصول را دشوارتر کرد.

اهمیت این آمار زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم درخت زیتون یک‌ساله نیست که با از دست رفتن محصول، سال بعد همه‌چیز از نو آغاز شود. تخریب درخت، سرمایه‌ای را از بین می‌برد که حاصل سال‌ها رشد و مراقبت است. محروم‌شدن کشاورز از دسترسی به باغ نیز ممکن است به معنای از دست رفتن درآمد همان سال و تضعیف امکان ادامه کشت در سال‌های بعد باشد. به این ترتیب، خشونت و محدودیت دسترسی، می‌تواند حضور اقتصادی فلسطینی‌ها در زمین‌هایشان را تضعیف کند.

وضعیت غزه نیز ابعاد دیگری از همین آسیب را نشان می‌دهد. رویترز در گزارشی در اکتبر ۲۰۲۶ نوشت که از حدود دو میلیون درخت زیتون غزه پیش از جنگ، تنها نزدیک به ۱۵۰ هزار درخت باقی مانده است و برداشت پیش‌بینی‌شده زیتون نیز از حدود ۴۰ هزار تن به پنج هزار تن کاهش یافته و شمار کارگاه‌های روغن‌گیری فعال از ۴۰ واحد به هفت واحد رسیده است.  زیتون نه فقط نمادی از هویت فلسطینی، بلکه بخشی از واقعیت اقتصادی و اجتماعی این هویت است.