اسلام آباد پلاس؛ مسیری برای دیپلماسی آینده

سیدحسین موسویان: شکست تاریخی حزب جمهوری‌خواه دونالد ترامپ در انتخابات میان‌دوره‌ای و از دست دادن کنترل هر دو مجلس کنگره، در تهران به‌عنوان ناکامی سیاسی دولت آمریکا و نشانه موفقیت مقاومت ایران در برابر فشار نظامی آمریکا و اسرائیل تعبیر شد. مقام‌های ایرانی این نتیجه را شکست ترامپ در میدان نبرد و عرصه سیاسی آمریکا دانستند. هم‌زمان، انتقادهای جی‌دی ونس از هزینه‌های جنگ و پیام محمدباقر قالیباف در پاسخ به او، احتمال وجود زمینه‌ای مشترک برای پایان دادن به درگیری را برجسته کرد. جنگ با ایران پیش‌تر نیز پیامدهایی چون تشدید بی‌ثباتی منطقه‌ای، اختلال در بازار جهانی انرژی، افزایش فشار اقتصادی بر شهروندان آمریکایی و تضعیف وعده ترامپ برای پرهیز از جنگ‌های جدید به همراه داشته است.

بااین‌حال، شکست انتخاباتی جمهوری‌خواهان الزاماً به معنای گشایش دیپلماتیک نیست و می‌تواند دو مسیر متضاد ایجاد کند. مسیر نخست، تلاش ترامپ برای تبدیل شکست سیاسی به پیروزی نظامی است. بنیامین نتانیاهو خواهان سرنگونی حکومت ایران شده و مدعی است ترامپ برای تکمیل این هدف آمادگی دارد. تسلیم شدن در برابر این فشارها و آغاز حمله‌ای گسترده‌تر، بر این فرض خطرناک استوار خواهد بود که قدرت نظامی بیشتر می‌تواند ناکامی عملیات قبلی را جبران کند. چنین حمله‌ای ممکن است با پاسخ ویرانگر ایران، تهدید جریان انرژی، بی‌ثباتی متحدان منطقه‌ای آمریکا و گسترش جنگ تا انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۸ همراه شود؛ نتیجه‌ای که به‌جای نجات جمهوری‌خواهان، می‌تواند شکست سیاسی بزرگ‌تری برای آنان رقم بزند.

مسیر دوم، تبدیل شکست انتخاباتی به فرصتی تاریخی برای دیپلماسی از طریق چارچوب «اسلام‌آباد پلاس» است. این طرح دو رکن دارد: احیای تفاهم‌نامه اسلام‌آباد برای پایان جنگ و حل اختلافات درباره برنامه هسته‌ای ایران، آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز و رفع محاصره دریایی آمریکا؛ و ایجاد سازوکار فراگیر امنیت و همکاری منطقه‌ای با مشارکت کشورهایی مانند پاکستان، ترکیه، عربستان، مصر، قطر و عمان. هدف چنین چارچوبی، تأمین امنیت جمعی، همکاری اقتصادی و جلوگیری از درگیری‌های آینده است. این توافق می‌تواند بازار انرژی را تثبیت کند، فشارهای تورمی را کاهش دهد و زمینه مناسب‌تری برای رسیدگی به مسئله فلسطین فراهم آورد. ابتکار دیپلماتیک ونس و قالیباف می‌تواند محور پیشبرد این مسیر باشد.

در تهران نیز درباره چگونگی مواجهه با جنگ اختلاف‌نظر وجود دارد. یک دیدگاه خواهان ادامه تقابل تا شکست راهبردی آمریکا، خروج نیروهای نظامی آن از منطقه و مقابله با طرح اسرائیل برای گسترش قلمرو خود است. برخی طرفداران این رویکرد، خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و دستیابی به سلاح هسته‌ای را نیز ضروری می‌دانند؛ زیرا معتقدند تعهدات حقوقی و همکاری با آژانس نتوانسته مانع تحریم، خرابکاری و حمله نظامی شود. در مقابل، ایران همچنان مذاکره را ترجیح می‌دهد، هرچند حملات مکرر آمریکا و فروپاشی تفاهم‌نامه اسلام‌آباد اعتماد تهران به ابتکار صلح ونس را کاهش داده است. ایران هشدار داده که در صورت حمله مجدد، ممکن است دامنه جنگ را به زیرساخت‌های نظامی آمریکا در سراسر منطقه گسترش دهد. اعلام لغو محدودیت خودخواسته برد موشک‌های بالستیک ۲۰۰۰ کیلومتری نیز نشانه آمادگی برای رویارویی گسترده‌تر است.

بااین‌حال، جنگ فرسایشی اقتصاد ایران را ویران‌تر می‌کند، رنج انسانی را افزایش می‌دهد و امنیت کشورهای همسایه و ثبات جهانی را تهدید می‌کند. دستیابی به سلاح هسته‌ای نیز ممکن است پیش از ایجاد بازدارندگی معتبر، حملات تازه‌ای را در پی داشته باشد. اولویت ایران باید پایان دائمی جنگ و حل مشکلات عمیق اقتصادی باشد. توافق پایدار تنها زمانی ممکن است که حاکمیت و منافع امنیتی و اقتصادی هر دو طرف محترم شمرده شود؛ زیرا تحقیر، اجبار و امتیازدهی یک‌جانبه صرفاً زمینه جنگ بعدی را فراهم می‌کند. تجربه ویتنام و عراق نیز نشان می‌دهد جنگ‌های طولانی برای واشنگتن هزینه سیاسی سنگینی دارند. برتری نظامی الزاماً به پیروزی راهبردی منجر نمی‌شود و بزرگ‌ترین دستاورد برای ایران و آمریکا نه شکست دادن یا تحقیر طرف مقابل، بلکه دستیابی به صلحی پایدار و نظمی منطقه‌ای مبتنی بر امنیت و همکاری خواهد بود.