داستان این ستون هفتگی و یادداشتهای بههمپیوسته آن نیز ماندنی شد و خواندنی است. ۳۰ مهرماه سال گذشته بود که بیانات رهبر شهید انقلاب در دیدار با دستاندرکاران همایش بینالمللی علامه میرزای نایینی، منتشر شد.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: چنانکه گفته شد، نوآوری آیتالله میرزا محمدحسین نایینی در تقسیمبندی انواع نظامهای سیاسی، تقسیم آنها بر اساس نوع نگاه به مردم و نسبت حاکم با شهروندان است.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: نوآوری نایینی در تقسیم بندی حکومتها صرفاً یک ابتکار علمی نیست، بلکه دارای آثار عملی نیز هست.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: یکی از ابتکارهای جذاب نایینی در کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» را بیشک باید در نوع تقسیمبندی حکومتها دانست. از گذشتههای دور فیلسوفان سیاست کوشیدهاند تا شکل حکومت و شیوه حکمرانی مطلوب از دیدگاه خویش را بیان کنند. از این رو، چارهای جز اشاره به انواع نظامهای سیاسی نداشته و گاه خواستهاند آنها را در قالبهای علمی و منطقی جای دهند.
محسن اسماعیلی،معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: گفته شد که آیتالله نایینی یکی از اهداف اساسی برپایی حکومتهای الهی را رهاسازی مردم از استبداد و احیای حق خدادادِ آنان، یعنی حق تعیین سرنوشت و آزادی به شهروندان میداند و در این باره به آیات مربوط به قیام حضرت موسی(ع) استناد میکند.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: یکی از درسهای بزرگی که از سرنوشت نایینی و کتابش آموختیم، نیاز به جهاد تبیین و ارائه تحلیل درست به توده طرفداران است.
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهوردر روزنامه ایران نوشت: یکی از عبرتهای حاصل از بازخوانی تاریخ مشروطه، بویژه آنچه پیرامون نظریه پرداز آن واقعه و کتابش، «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة»، اتفاق افتاد، لزوم اجتناب از دلسرد و سست شدن عناصر انقلابی در اثر مشاهده برخی ناکامیهاست. بیشک، آن خیزش مردمی و مترقیانه به همه اهداف خود نرسید و به آفتها و انحرافهایی دچار شد.
محسن اسماعیلی- معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: جمعآوری کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» در اثر سرخوردگی و دلسردی کسی مانند علامه محمدحسین نایینی از نتایج قیام مشروطه طلبی، معقولترین احتمالی است که در صورت صحّت این خبر مشهور قابل قبول به نظر میرسد.
محسن اسماعیلی؛ معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در روزنامه ایران نوشت: یکی از ابهامهای مهم و همچنان باقی پیرامون کتاب «تنبیهُ الاُمَّة و تَنْزیهُ المِلَّة» به سرنوشت آن بازمی گردد. مشهور است که نویسنده پرآوازه این کتابِ کم نظیر در اواخر عمر خود از نوشتن این رساله اظهار پشیمانی کرده و «از برادر زن خود، میرزا محمود یزدی که کتاب تنبیهُ الاُمَّة را چاپ کرده بود، خواست که نسخههای آن را جمعآوری کرده به رود دجله بیفکند؛ نکته اخیر البته مورد اختلاف است.»
محسن اسماعیلی، معاون راهبردی و امور مجلس رئیسجمهور در یادداشتی در روزنامه ایران نوشت: برخی کتابها سرنوشتساز هستند و بیشک «تنبیه ُالاُمَّة و تَنْزیه ُالمِلَّة» نوشته علامه نایینی در تاریخ ایران و تشیع در زمره این گونه کتابهاست. شخصیت بسیار برجسته نویسنده، مکانت رفیع علمی و معنوی، زمان تدوین و انتشار، موضوع و اعتبار و غنای استدلال از جمله دلایل ماندگاری و تأثیرگذاری این کتاب است. او خود در مقدمه کوتاهی انگیزه تألیف این کتاب را بیان کرده است.
هر سال دو بار و به فاصله یکماه حسرت فقدان دکتر داود فیرحی، استاد فقید دانشگاه تهران و تلاش فکری او که ناتمام ماند برای شاگردانش و اهالی علوم سیاسی ایران تازه میشود. یکبار در آغاز بازگشایی دانشگاهها و راهروها و کلاسهایی که وجود او را کم دارد و بار دیگر در آبان که خاطره تلخ درگذشت نابهنگامش بار دیگر زنده میشود. او استادی با اخلاق و متواضع بود و یکی از معدود متفکرانی به شمار میآمد که میان نهاد دین و عرصه سیاست پلی علمی و عقلانی ساخت و با نگاهی ژرف و روشمند میکوشید نشان دهد میتوان از درون سنت به گفتوگویی بازاندیشانه با دنیای جدید رسید، بیآنکه به دام تعصب گرفتار شد.
آیت الله حسین مظاهری در پیامی به همایش بزرگداشت علّامه محقّق نائینی، توجّه ایشان به مسائل سیاسی و اجتماعی مسلمانان، مقام والای معنوی و اخلاقی و ابعاد علمی و ویژگیِ اندیشهگی این علامه را درسی برای همگان بویژه طلاب دانست.