وقتی شیر یا خط مهمتر از گل زدن میشود
اول بزنیم یا بگیریم؟ مسأله این است!
پس از ۱۲۰ دقیقه فوتبال نفسگیر، شاید سکه انداختن پیش از ضربات پنالتی چندان جذاب به نظر نرسد، اما برای بازیکنان و هواداران اهمیت زیادی دارد. برنده شیر یا خط سکه، دروازهای را که ضربات پنالتی در آن زده میشود انتخاب میکند؛ تصمیمی که معمولاً باعث خوشحالی هوادارانی میشود که پشت همان دروازه حضور دارند. شیر یا خط دوم مشخص میکند کدام تیم ضربه اول را بزند. سالها این باور وجود داشت که آغاز کردن ضربات پنالتی یک برتری روانی محسوب میشود.
تیمی که اولین پنالتی را به گل تبدیل میکند، میتواند فشار را به حریف منتقل و او را مجبور کند همواره برای جبران نتیجه ضربه بزند. با این حال، نتایج اخیر جام جهانی ۲۰۲۶ روایت متفاوتی را نشان میدهد. زمانی که روبن وارگاس سهشنبه شب پنالتی سرنوشتساز سوئیس را مقابل کلمبیا به گل تبدیل کرد، روند جالبی ادامه یافت؛ هر چهار ضربات پنالتی این دوره از جام جهانی را تیمی برده که دوم ضربه زده است. هرچند این آمار هنوز نمونه بزرگی محسوب نمیشود، اما اگر کمی عقبتر برویم، تصویر جالبتر میشود. در ۱۳ مورد از ۱۵ ضربات پنالتی اخیر جامهای جهانی، تیمی که دوم پنالتی زده، برنده میدان شده است؛ آماری معادل ۸۶.۷ درصد.
تنها دو استثنا در این بازه به جام جهانی ۲۰۲۲ بازمیگردد؛ جایی که مراکش با وجود زدن ضربه اول، اسپانیا را در مرحله یکهشتم نهایی حذف کرد و کرواسی نیز با همین شرایط، برزیل را در مرحله یکچهارم نهایی شکست داد. به نظر میرسد برخلاف تصور رایج، حداقل در سالهای اخیر، دوم ضربه زدن نهتنها یک نقطه ضعف نبوده، بلکه برای بسیاری از تیمها به یک مزیت تبدیل شده است.
آیا دوم ضربه زدن واقعاً مزیت دارد؟
نتایج اخیر جام جهانی ۲۰۲۶ این تصور را ایجاد کرده که دوم ضربه زدن در ضربات پنالتی میتواند یک مزیت باشد، اما آمار کلی هنوز چنین نتیجهای را بهطور قطعی تأیید نمیکند. پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶، در مجموع ۳۵ ضربات پنالتی در تاریخ جام جهانی مردان برگزار شده بود که ۱۸ مورد از آنها (۵۱.۴ درصد) را تیمی برده بود که دوم ضربه زده بود؛ آماری که تقریباً یک تقسیم کاملاً برابر را نشان میدهد. با اضافه شدن چهار ضربات پنالتی این دوره، تعداد پیروزی تیمهایی که دوم پنالتی زدهاند به ۲۲ مورد از ۳۹ سری (۵۶.۴ درصد) رسیده است. بنابراین، این افزایش بیشتر تحت تأثیر نتایج همین دوره قرار دارد. جالب اینکه پیش از ۱۵ ضربات پنالتی اخیر جام جهانی، تنها ۹ مورد از ۲۴ سری (۳۷.۵ درصد) را تیم دوم برده بود.
شاید همین موضوع باعث شده بود سالها این باور شکل بگیرد که آغاز کردن ضربات پنالتی یک برتری محسوب میشود. البته این آمار هنوز برای رسیدن به یک نتیجه قطعی کافی نیست و باید سایر تورنمنتها را نیز بررسی کرد. در جام ملتهای اروپا، نخستین ضربات پنالتی تاریخ این مسابقات در فینال سال ۱۹۷۶ میان چکسلواکی و آلمان غربی برگزار شد؛ همان مسابقهای که آنتونین پاننکا با ضربه چیپ تاریخی خود جام را به کشورش هدیه داد. از آن زمان تاکنون ۲۵ ضربات پنالتی در یورو برگزار شده که ۱۲ مورد (۴۸ درصد) را تیمی برده که دوم ضربه زده است؛ آماری که باز هم تفاوت معناداری میان تیم اول و دوم نشان نمیدهد. در فوتبال باشگاهی، اما شرایط کمی متفاوت است. در تاریخ جام باشگاههای اروپا و لیگ قهرمانان اروپا (بدون احتساب مراحل مقدماتی)، ۴۲ ضربات پنالتی برگزار شده که تنها ۱۶ مورد از آنها (۳۸.۱ درصد) با پیروزی تیمی همراه بوده که دوم پنالتی زده است.
این آمار نشان میدهد در لیگ قهرمانان، برخلاف روند اخیر جام جهانی، اول ضربه زدن اندکی مزیت دارد. با این حال، آخرین نمونه نیز خلاف این روند بود؛ جایی که پاریسنژرمن در بوداپست با وجود اینکه دوم پنالتی زد، آرسنال را شکست داد و قهرمان اروپا شد.
آمار چه میگوید؟
با وجود روند جالبی که در جام جهانی ۲۰۲۶ شکل گرفته، این الگو در سایر رقابتها به همان شکل تکرار نشده است. در جام حذفی انگلستان (FA Cup)، قدیمیترین رقابت ملی فوتبال جهان، دادههای مربوط به ضربات پنالتی از فصل ۲۰۱4-۲۰۱3 در دسترس است. از آن زمان تاکنون ۷۵ ضربات پنالتی برگزار شده که ۴۳ مورد از آنها (۵۷.۳ درصد) را تیمی برده که دوم پنالتی زده است. نکته جالب اینکه در سالهای اخیر این روند پررنگتر شده است. فصل گذشته، از ۱۷ ضربات پنالتی برگزارشده در جام حذفی، ۱۲ مورد (۷۰.۶ درصد) با پیروزی تیمی همراه بود که دوم ضربه زده بود. اما وقتی پای جام اتحادیه انگلستان به میان میآید، حجم دادهها بسیار بیشتر است. از فصل ۲۰۱9-۲۰۱8، با حذف وقتهای اضافه و رفتن مستقیم مسابقات مساوی به ضربات پنالتی، تعداد این رقابتها به شکل قابل توجهی افزایش یافته است. در مجموع، از زمان ثبت آمارها (فصل ۲۰۱4-۲۰۱3)، ۲۱۱ ضربات پنالتی در جام اتحادیه برگزار شده است.
چهار مورد از آنها در فصل ۲۰۱8-۲۰۱7 با سیستم آزمایشی ABBA برگزار شد؛ فرمتی که در آن ترتیب ضربات به جای الگوی معمول A-B-A-B، به شکل A-B-B-A ادامه پیدا میکرد. این سیستم با هدف کاهش برتری احتمالی تیمی که اول پنالتی میزد آزمایش شد، اما در نهایت کنار گذاشته شد. اگر آن چهار مورد را کنار بگذاریم، از ۲۰۷ ضربات پنالتی بررسیشده، ۱۰۴ مورد (۵۰.۲ درصد) را تیمی برده که دوم ضربه زده است. این یعنی رقابتی که بیشترین حجم داده را در اختیار ما قرار میدهد، تقریباً تعادل کامل ۵۰-۵۰ را نشان میدهد؛ آماری که این فرضیه را تقویت میکند که در بلندمدت، ترتیب ضربه زدن احتمالاً تأثیر تعیینکنندهای بر نتیجه ندارد.
اول یا دوم؟ شاید اصلاً تفاوتی نداشته باشد
در نگاه اول، شروع کردن ضربات پنالتی مزیتی واضح به نظر میرسد؛ تیمی که اولین پنالتی را گل میکند، میتواند با پیش افتادن ۱-۰، فشار روانی را از همان ابتدا به حریف منتقل کند. اما این برتری همیشه به سود تیم آغازکننده تمام نمیشود. در ۱۵ ضربات پنالتی اخیر جام جهانی، در هفت مورد نخستین ضربه از دست رفته است؛ اتفاقی که در هر هفت مسابقه، به تیمی که دوم پنالتی زده بود روحیه داد و در نهایت همان تیم نیز برنده شد.
در تاریخ جام جهانی نیز از ۱۲ موردی که تیم آغازکننده نخستین پنالتی خود را از دست داده، تنها دو تیم موفق شدهاند در نهایت پیروز شوند؛ سوئد مقابل رومانی در جام جهانی ۱۹۹۴ و اوکراین برابر سوئیس در سال ۲۰۰۶. البته ممکن است بخشی از این موضوع به یک اثر روانی یا همان «سوگیری تأییدی» مربوط باشد؛ یعنی تیمها تصور کنند دوم ضربه زدن مزیت دارد و همین باور باعث آرامش بیشتر آنها در لحظات حساس شود، حتی اگر شواهد آماری قاطعی برای چنین برتریای وجود نداشته باشد. با این حال، شواهد نشان میدهد بازیکنان هنوز چندان به این نظریه اعتقاد ندارند. از چهار ضربات پنالتی برگزارشده در جام جهانی ۲۰۲۶، تنها در یک مورد -دیدار مصر و استرالیا- تیم برنده سکهاندازی تصمیم گرفت دوم پنالتی بزند. سه کاپیتان دیگر ترجیح دادند تیمشان آغازکننده باشد و هیچیک از آن سه تیم نیز در نهایت برنده نشدند. نمونه جالب، داوینسون سانچس، کاپیتان کلمبیا بود که پس از بردن سکهاندازی آنقدر مردد شد که برای تصمیمگیری، کامیلو وارگاس، دروازهبان تیمش را صدا زد.
آنها پس از مشورت، تصمیم گرفتند اول پنالتی بزنند؛ تصمیمی که در نهایت به سودشان تمام نشد. با این وجود، شاید هم انتخاب اشتباهی نکرده بودند. در نهایت و برخلاف تمام بحثهای مطرحشده، نتیجهگیری کلی همچنان ساده است: احتمالاً تفاوت چندانی میان اول یا دوم پنالتی زدن وجود ندارد. آمار بلندمدت در مجموع به تعادلی نزدیک به ۵۰-۵۰ میرسد و این نشان میدهد کیفیت پنالتیزنها، عملکرد دروازهبان و حفظ آرامش در لحظات حساس، بسیار مهمتر از ترتیب ضربه زدن است. البته باید دید روند غیرمنتظره جام جهانی ۲۰۲۶ ادامه پیدا میکند یا نه و آیا کاپیتانها در سکهاندازیهای بعدی، با تردید بیشتری درباره انتخاب تیم آغازکننده تصمیم خواهند گرفت یا خیر. در هر صورت، چه اول پنالتی بزنید و چه دوم، یک اصل تغییر نمیکند؛ تا جایی که میتوانید پنالتیهایتان را گل کنید و امیدوار باشید همان تعداد برای صعود کافی باشد.
انتهای پیام/