خط آفساید؛ جنجال برای هیچ!

پس از شکست تراکتور در هفته هفتم رقابت‌های لیگ برتر، خداداد عزیزی با انتشار ویدیویی در فضای مجازی ادعای جنجالی و قابل ‌تأملی درباره وضعیت سامانه کمک‌داور ویدیویی (VAR) در فوتبال ایران مطرح کرد؛ ادعایی که خیلی زود به یکی از بحث‌های اصلی فضای هواداری فوتبال تبدیل شد.

عزیزی مدعی شد، شرکت اروپایی تأمین‌کننده سخت‌افزار VAR، به‌دلیل پایان یافتن لایسنس فناوری «خط آفساید»، نزدیک به پنج ماه است که به‌روزرسانی جدید این فناوری را در اختیار فدراسیون فوتبال ایران قرار نداده است. به گفته او، در نتیجه این اتفاق، مسابقات لیگ برتر در فصل جاری بدون استفاده از قابلیت جدید تشخیص خط آفساید برگزار می‌شود. مدیر تراکتور در ادامه ادعا کرد فدراسیون فوتبال برای دریافت جدیدترین به‌روزرسانی این سامانه باید مبلغی در حدود یک‌میلیون و ۲۰۰هزار یورو به شرکت تأمین‌کننده پرداخت کند؛ رقمی که به گفته او تاکنون پرداخت نشده و همین موضوع باعث شده در مسابقات لیگ برتر برای تشخیص آفساید از تصاویر فریز‌شده یا فریم‌های تلویزیونی استفاده شود. این ادعا در شرایطی مطرح شده که عزیزی استفاده از چنین روشی را مغایر با استانداردهای فوتبال حرفه‌ای دانسته و مدعی شده است که در فوتبال روز دنیا، تشخیص خط آفساید باید با استفاده از فناوری‌های تخصصی و به‌روز انجام شود.
 
پای یک شرکت چینی هم به ماجرا باز شد
ادعای جنجالی عزیزی تنها به موضوع پرداخت نشدن مبلغ موردنظر شرکت تأمین‌کننده محدود نشد. او مدعی شد فدراسیون فوتبال ایران در تلاش است به‌جای پرداخت این رقم به شرکت اروپایی با یک شرکت چینی برای تأمین به‌روزرسانی مورد نیاز تجهیزات VAR به توافق برسد؛ موضوعی که به گفته او تاکنون به نتیجه نرسیده است. عزیزی همچنین عنوان کرد، فدراسیون فوتبال قرار است در روزهای آینده این مسأله را بررسی و برای خروج از وضعیت موجود راهکاری پیدا کند. او مدعی شد نمایندگان شرکت تأمین‌کننده به وی اعلام کرده‌اند تا زمانی که لایسنس فناوری خط آفساید تمدید نشده و مبلغ موردنظر پرداخت نشود، مشکل مربوط به این بخش از سامانه ادامه خواهد داشت. مدیر محروم تراکتور در بخش دیگری از اظهارات خود، مدیران فدراسیون فوتبال را تهدید کرد که اگر توضیحات قانع‌کننده‌ای درباره این موضوع ارائه نکنند، اسناد مرتبط با ادعاهای خود را منتشر خواهد کرد.
 
آیا نبود خط آفساید به معنای غیرقانونی بودن VAR است؟
اما بررسی مقررات بین‌المللی فوتبال و پروتکل رسمی VAR نشان می‌دهد برای تحلیل این ادعا باید میان «VAR» و «فناوری خط آفساید» تفاوت قائل شد. VAR در اصل یک سیستم بازبینی ویدیویی برای کمک به داور در چهار گروه اصلی از تصمیمات مهم مسابقه است. آفساید نیز یکی از مواردی است که تیم VAR می‌تواند آن را بررسی کند. در مقابل، فناوری ترسیم خط آفساید یک ابزار فنی است که برای افزایش دقت این بررسی مورد استفاده قرار می‌گیرد. به عبارت دیگر، خط آفساید را نمی‌توان با خود VAR یکی دانست. وجود فناوری ترسیم خودکار یا نیمه‌خودکار خط آفساید می‌تواند تشخیص موقعیت بازیکنان را دقیق‌تر و سریع‌تر کند، اما از مقررات IFAB نمی‌توان این نتیجه را گرفت که نبود این فناوری به‌تنهایی موجب غیرقانونی شدن اصل VAR یا تمام تصمیمات آن می‌شود.
 
فریم تصویر؛ ممنوع یا قابل استفاده؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های ادعای مطرح‌شده، موضوع استفاده از تصاویر فریز‌شده برای تشخیص آفساید است. در مقررات IFAB الزام نشده است که هر تصمیم آفساید تنها در صورت استفاده از خط دیجیتال یا فناوری نیمه‌خودکار آفساید معتبر باشد. تیم VAR می‌تواند با استفاده از تصاویر موجود، زمان بازی شدن توپ و موقعیت بازیکنان را بررسی کند. البته استفاده از فناوری‌های پیشرفته‌تر از جمله سیستم‌های ترسیم خط مجازی و فناوری نیمه‌خودکار آفساید (SAOT)، امکان تشخیص دقیق‌تر و سریع‌تر را فراهم می‌کند. این فناوری‌ها با ردیابی بازیکنان، توپ و نقاط بدن مؤثر در تشخیص آفساید، تصمیم‌گیری تیم داوری را تسهیل می‌کنند. بنابراین، صرف استفاده از یک فریم ویدیویی برای بررسی آفساید را نمی‌توان به‌تنهایی تخلف از قوانین فوتبال دانست. مسأله اصلی این است که تجهیزات مورد استفاده در مسابقه، فرایند اجرای VAR و شیوه بازبینی صحنه‌ها مطابق استانداردها و الزامات مربوطه باشد.
 
اختلاف فنی یا جنگ رسانه‌ای؟
از سوی دیگر، موضوع مطرح‌شده درباره مبلغ یک‌میلیون و ۲۰۰هزار یورو نیز باید از بحث «قانونی بودن VAR» جدا شود. اگر چنین رقمی واقعاً برای تمدید لایسنس یا دریافت یک به‌روزرسانی نرم‌افزاری مطالبه شده باشد، موضوعی قراردادی و فنی میان فدراسیون فوتبال و شرکت تأمین‌کننده تجهیزات خواهد بود و نمی‌توان آن را مستقیماً به قوانین بازی فوتبال تعمیم داد.
در سوی دیگر، فدراسیون فوتبال نیز می‌تواند با ارائه مستندات فنی مشخص کند که تجهیزات مورد استفاده در مسابقات لیگ برتر چه سطحی از استاندارد را دارا هستند و آیا مجوزهای لازم برای استفاده از VAR و فناوری تشخیص آفساید دریافت شده و فرایند تشخیص آفساید در مسابقات چگونه انجام می‌شود. این موضوع بویژه در شرایطی اهمیت پیدا می‌کند که ادعای مطرح‌شده مستقیماً با جنجال‌های داوری پیرامون مسابقات لیگ برتر و از جمله پرونده تراکتور و گل‌گهر گره خورده است.
 
توپ در زمین فدراسیون
اکنون با توجه به اظهارات خداداد عزیزی، توپ در زمین فدراسیون فوتبال قرار گرفته است. اگر ادعای مطرح‌شده درباره پایان لایسنس، عدم ارائه به‌روزرسانی، رقم یک‌میلیون و ۲۰۰هزار یورو و تلاش برای توافق با یک شرکت چینی صحت داشته باشد، فدراسیون باید درباره ابعاد فنی و قراردادی این ماجرا توضیح شفاف ارائه کند. ولی از دیدگاه قوانین فوتبال، یک نکته روشن است؛ VAR و فناوری خط آفساید یکسان نیستند و نبود فناوری ترسیم خط آفساید به خودی خود به‌معنای غیرقانونی بودن VAR یا بی‌اعتبار شدن تمام تصمیمات آن نیست. به همین دلیل، برای مشخص شدن واقعیت ماجرا، بیش از هر چیز باید منتظر اسناد و مدارکی بود که خداداد عزیزی وعده انتشار آنها را داده و همچنین توضیحات رسمی فدراسیون فوتبال درباره نوع فناوری مورد استفاده، وضعیت لایسنس، شرکت تأمین‌کننده و استانداردهای فنی VAR در لیگ برتر. در چنین شرایطی، انتشار اسناد و پاسخ رسمی فدراسیون می‌تواند به‌جای اظهارنظرهای متقابل، تکلیف یکی از جنجالی‌ترین ابهامات داوری لیگ برتر را مشخص کند.