VAR؛ از ناجی داوری تا متهم ردیف اول!

ورود VAR به ایران، برخلاف بسیاری از لیگ‌های معتبر دنیا، در فضایی آرام و مرحله‌به‌مرحله اتفاق نیفتاد. فوتبال ایران در شرایطی به سراغ این فناوری رفت که بسیاری از ورزشگاه‌ها هنوز از نظر امکانات تصویربرداری، ارتباطات و تجهیزات فنی با استانداردهای لازم فاصله داشتند. به همین دلیل، نخستین تجربه‌ها بیش از آنکه تصویری از یک تحول حرفه‌ای ارائه کنند، نشانه‌هایی از یک پروژه شتاب‌زده را به نمایش گذاشتند.
VAR تنها یک مانیتور کنار زمین یا چند دوربین اضافه نیست. برای بررسی دقیق صحنه‌ها، باید تصاویر باکیفیت، از زوایای مختلف و در زمان مناسب در اختیار داوران قرار بگیرد. در برخی ورزشگاه‌ها، تعداد دوربین‌ها کافی نبود یا زاویه تصویربرداری امکان تشخیص دقیق صحنه را فراهم نمی‌کرد. گاهی نیز کیفیت تصاویر، به‌ویژه در صحنه‌های سریع، آنقدر پایین بود که بررسی ویدیویی به جای روشن‌کردن واقعیت، ابهام بیشتری ایجاد می‌کرد.
تأخیر در انتقال تصاویر نیز یکی دیگر از مشکلات مهم بود. داور وسط باید تصمیم خود را بر اساس تصاویری بگیرد که دقیق، شفاف و قابل اعتماد هستند؛ اما وقتی تصویر با تأخیر به اتاق VAR می‌رسد یا کیفیت لازم را ندارد، روند تصمیم‌گیری طولانی و فرسایشی می‌شود. در چنین شرایطی، داور میان آنچه در زمین دیده و آنچه روی نمایشگر مشاهده می‌کند، گرفتار تردید می‌شود.

چالش هماهنگی داوران
فناوری زمانی می‌تواند به افزایش عدالت کمک کند که میان داور میدان، داور VAR و سایر اعضای تیم داوری، ارتباطی دقیق و هماهنگ وجود داشته باشد. در فوتبال حرفه‌ای، تیم داوری باید مانند یک مجموعه واحد عمل کند. هر عضو وظیفه مشخصی دارد و تصمیم‌ها نیز باید از مسیر تعریف‌شده‌ای عبور کنند.
اما در تجربه‌های ابتدایی فوتبال ایران، این هماهنگی همیشه آن‌گونه که انتظار می‌رفت شکل نگرفت. گاهی داوران در تشخیص اینکه کدام صحنه باید بازبینی شود، دچار تردید بودند. در مواردی نیز روند ارتباط میان داور وسط و اتاق VAR برای تماشاگران طولانی، نامفهوم و خسته‌کننده به نظر می‌رسید. نبود توضیح شفاف درباره علت توقف بازی نیز بر ابهام‌ها می‌افزود و هواداران را نسبت به تصمیم نهایی بدبین‌تر می‌کرد.
موضوع آموزش نیز اهمیت زیادی دارد. استفاده از VAR تنها به معنای شناخت چند دکمه و مشاهده تصاویر نیست. داور باید بداند چه زمانی دخالت فناوری ضروری است، چه زمانی تصمیم اولیه او باید حفظ شود و در چه موقعیتی بازبینی تصاویر می‌تواند به جای کاهش خطا، زمینه‌ساز یک اشتباه تازه شود. اگر این آموزش‌ها مستمر و هدفمند نباشد، فناوری ممکن است به جای کاهش خطاها، تنها شکل و شیوه بروز آنها را تغییر دهد.

وقتی VAR خودش به بخشی از درام تبدیل می‌شود
یکی از مهم‌ترین انتقادها به اجرای VAR در فوتبال ایران، طولانی‌شدن زمان بررسی صحنه‌هاست. در برخی مسابقات، بازی برای چند دقیقه متوقف شده است تا داور درباره یک برخورد، خطای احتمالی یا موقعیت آفساید تصمیم بگیرد. این توقف‌ها علاوه بر کاهش جذابیت مسابقه، ریتم بازی را نیز از بین می‌برد.
در فوتبال، بخشی از جذابیت مسابقه به تداوم جریان بازی و تصمیم‌گیری سریع وابسته است. زمانی که یک صحنه برای مدت طولانی از زوایای مختلف بررسی می‌شود، نه‌تنها هیجان لحظه از بین می‌رود، بلکه تماشاگر نیز ممکن است احساس کند نتیجه یک تصمیم به جای زمین مسابقه، پشت مانیتور و پس از چندین دقیقه انتظار رقم می‌خورد.
البته بررسی دقیق یک صحنه حساس، به‌ویژه در تصمیم‌هایی که می‌توانند نتیجه مسابقه را تغییر دهند، ضروری است. مسأله اصلی، اصل استفاده از VAR نیست؛ بلکه نحوه استفاده از آن است. فناوری باید به داور کمک کند تا تصمیم درست‌تری بگیرد، نه اینکه خود به عاملی برای طولانی‌شدن بی‌دلیل مسابقه و افزایش سردرگمی تبدیل شود.

آفسایدهای میلیمتری و مسأله تفسیر؛ راهی که هنوز ادامه دارد
یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های استفاده از VAR، تشخیص آفسایدهای میلیمتری است. در چنین صحنه‌هایی، فناوری می‌تواند جایگاه دقیق بازیکنان را در لحظه ارسال توپ مشخص کند، اما مسأله همیشه به اندازه‌گیری محدود نمی‌شود. تعیین نقطه دقیق تماس با توپ، تشخیص لحظه ارسال و انتخاب فریم مناسب برای بررسی، همگی می‌توانند بر نتیجه نهایی تأثیر بگذارند.
از سوی دیگر، حتی زمانی که فناوری تصویری دقیق ارائه می‌دهد، تفسیر قوانین همچنان بر عهده داوران است. به همین دلیل، VAR نمی‌تواند تمام اختلاف‌نظرها را از بین ببرد. فناوری می‌تواند تصویر را شفاف‌تر کند، اما در بسیاری از موقعیت‌ها همچنان این داور است که باید بر اساس قانون و شرایط صحنه تصمیم نهایی را بگیرد.
همین مسأله نشان می‌دهد که تصور VAR به‌عنوان ابزاری که قرار است تمام اشتباهات داوری را حذف کند، از ابتدا تصوری واقع‌بینانه نبوده است. این فناوری می‌تواند دامنه خطا را کاهش دهد، اما برای رسیدن به نتیجه مطلوب، به زیرساخت مناسب، آموزش حرفه‌ای، پروتکل‌های روشن و مهم‌تر از همه، اجرای یکسان و دقیق قوانین نیاز دارد.
در نهایت، مسأله اصلی فوتبال ایران تنها داشتن VAR نیست؛ مسأله این است که آیا مجموعه‌ای که مسئول اجرای آن است، از نظر فنی، آموزشی و زیرساختی آمادگی لازم برای استفاده درست از این فناوری را دارد یا نه. پاسخ به این پرسش می‌تواند تعیین کند که VAR در فوتبال ایران واقعاً به ابزاری برای افزایش اعتماد و عدالت تبدیل می‌شود یا همچنان خود یکی از بازیگران اصلی جنجال‌های داوری باقی خواهد ماند.