گزارش
33387
آییننامه کانونهای هواداری؛ مقرراتی برای ساماندهی سکوها که هنوز فاصله معناداری با اجرا دارد
قانون روی کاغذ، حاشیه روی سکو
از وعده تشکیل کانونهای هواداری و تهدید به برگزاری مسابقات بدون تماشاگر تا تهیه فهرست لیدرها و برخوردهای انضباطی؛ چرا آییننامه هواداری در فوتبال ایران بیشتر پس از وقوع حادثه به جریان میافتد تا پیش از آن؟
سالهاست تشکیل کانونهای هواداری باشگاههای فوتبال در دستور کار مسئولان قرار دارد. آییننامه تدوین و ابلاغ شده، از محرومیت باشگاههای متخلف از حضور تماشاگران سخن گفتهاند و قرار است فهرست لیدرها پیش از هر مسابقه در اختیار ناظران قرار بگیرد. هر بار که اتفاقی در سکوها خبرساز میشود، مقرراتی که از مدتها قبل وجود داشتهاند، دوباره مورد توجه قرار میگیرند و مسئولان از ضرورت اجرای آنها سخن میگویند.
پرسش اساسی همچنان پابرجاست: آییننامه کانونهای هواداری قرار است ابزاری برای پیشگیری از حوادث و ارتقای فرهنگ هواداری باشد یا صرفا پس از هر درگیری، راهکاری برای برخورد با متخلفان فراهم کند؟ فاصله میان آنچه در اسناد رسمی نوشته شده و آنچه در ورزشگاهها اتفاق میافتد، نشان میدهد که مشکل فوتبال ایران صرفا کمبود مقررات نیست؛ مساله اصلی، استمرار در اجرا و نظارت بر عملکرد نهادهای مسئول است.
«اسرع وقت»؛ وعدهای که هنوز گزارش عملکرد ندارد
آییننامه «نحوه تشکیل و فعالیت کانون هواداران باشگاههای لیگ برتر» به باشگاهها ابلاغ شده و مدیرکل امور فرهنگی وزارت ورزش، آن را زمینهساز افزایش مسئولیتپذیری هواداران و پاسخگویی مدیران باشگاهها دانسته است. پیش از آن نیز ستاد ساماندهی و تکریم هواداران، دستورالعمل تشکیل کانونها را تصویب کرده و از باشگاهها خواسته بود در اسرع وقت برای ایجاد این تشکیلات اقدام کنند.
رئیس سازمان لیگ نیز از ضمانتهای اجرایی مشخصی مانند برگزاری مسابقات بدون تماشاگر و ارتباط داشتن مجوز حرفهای باشگاهها با تشکیل کانون هواداری سخن گفته بود. در ظاهر، نقشه راه روشن است: باشگاهها کانون تشکیل میدهند، هواداران ساماندهی میشوند و مسئولیت رفتار سکوها نیز چارچوب مشخصتری پیدا میکند.
اما فاصله میان این تصویر اداری و واقعیت ورزشگاهها همچنان قابل توجه است. تاکنون فهرست عمومی و شفافی از باشگاههای دارای کانون هواداری ثبتشده و میزان فعالیت آنها منتشر نشده است؛ دستکم در گزارشها و اطلاعیههای در دسترس، اطلاعات منظم و قابل ارزیابی در این زمینه دیده نمیشود. حتی اگر تمامی باشگاهها به تشکیل کانون اقدام کرده باشند، مشخص نیست چه تعداد از این مجموعهها فعالیت مستمر دارند و تا چه اندازه در مدیریت رفتار هواداران نقشآفرین هستند.
بررسیهای پیشین نیز از وجود کانونهایی حکایت داشته که در برخی موارد یا اساسا فعالیت مشخصی نداشتهاند یا بهجای ایفای نقش فرهنگی و سازمانی، به محلی برای تجمع و حمایت از افراد خاص تبدیل شدهاند. چنین وضعیتی نشان میدهد که ثبت یک تشکیلات روی کاغذ، لزوما به معنای شکلگیری نهادی موثر در سکوها نیست.
البته تمام مسئولیت را نمیتوان متوجه باشگاهها دانست. بسیاری از باشگاههای ایرانی بر ورزشگاه، بلیتفروشی و تبلیغات تسلط کامل ندارند؛ ابزارهایی که برای برقراری ارتباط مستمر با هواداران و مدیریت رفتار تماشاگران اهمیت اساسی دارند. باشگاهی که نه ورزشگاه اختصاصی دارد، نه سامانه مستقل بلیتفروشی و نه اختیار کافی برای شناسایی و محرومیت هواداران خاطی، طبیعتا در اجرای برخی تکالیف با محدودیت روبهرو خواهد شد. بنابراین، تعیین مسئولیت باید متناسب با اختیارات، امکانات و میزان نفوذ هر باشگاه باشد.
تهدید بدون ضمانت؛ یا ضمانت بدون گزارش
یکی از جدیترین وعدههای مسئولان، محرومیت باشگاههایی بود که برای تشکیل کانون هواداری اقدام نکنند. برگزاری مسابقات بدون تماشاگر و ارتباط این الزام با صدور مجوز حرفهای، قرار بود ضمانتی برای جدی گرفتن دستورالعمل باشد.
در گزارشهای عمومی، نمونه روشنی از محرومیت باشگاهی صرفا به دلیل نداشتن کانون هواداری ارائه نشده است. اگر تمامی باشگاهها این تشکیلات را ایجاد کردهاند، انتشار فهرست آنها و ارائه گزارش عملکرد میتواند ابهامات موجود را برطرف کند. در غیر این صورت، ضروری است مسئولان توضیح دهند چرا ضمانتهای اجرایی اعلامشده به مرحله عمل نرسیدهاند.
در فصل گذشته، ۵۹ مسابقه از مجموع ۱۷۵ بازی لیگ برتر به دلیل شرایط جنگی بدون تماشاگر برگزار شد. این آمار نشان میدهد خالی ماندن سکوها در فوتبال ایران پدیدهای کمسابقه نیست؛ اما محرومیت ناشی از شرایط بیرونی کشور را نمیتوان با محرومیت انضباطی به دلیل اجرا نشدن آییننامه یکسان دانست. چنین تفکیکی برای ارزیابی عملکرد مسئولان ضروری است.
موضوع مجوز حرفهای نیز ابهام مشابهی دارد. در اطلاعیههای مربوط به چرخه جدید صدور مجوز، مواردی مانند صورتهای مالی، کارگاههای حقوقی، حفاظت از کودکان و ارزیابی ورزشگاهها مورد توجه قرار گرفتهاند؛ اما در اطلاعیههای بررسیشده، نشانه روشنی از نحوه اجرای شرط تشکیل کانون هواداری دیده نمیشود.
اگر این الزام قرار است بخشی از الزامات مجوز حرفهای باشد، باید جایگاه آن در دستورالعملها، معیارهای ارزیابی و گزارشهای نظارتی مشخص شود. مقرراتی که ضمانت اجرای آن صرفا در سخنان مسئولان و جلسات رسمی مطرح میشود، اما اثر روشنی در فرآیندهای اجرایی ندارد، نمیتواند بهتنهایی رفتار سکوها را تغییر دهد.
ساماندهی هواداران با صدور بخشنامه و تهیه فهرست لیدرها به نتیجه نمیرسد. کانون هواداری زمانی معنا پیدا میکند که فعالیت آن مستمر، قابل ارزیابی و مستقل از مناسبات مقطعی باشد. فوتبال ایران بیش از تدوین مقررات تازه، به اجرای دقیق مقررات موجود، شفافیت در عملکرد باشگاهها و پاسخگویی نهادهای ناظر نیاز دارد. تا زمانی که برخوردها عمدتا پس از وقوع حوادث آغاز شوند، نمیتوان انتظار داشت آییننامهای که قرار بود فرهنگ هواداری را ارتقا دهد، از جایگاه یک سند اداری فراتر برود.
فهرست لیدرها؛ سندی که پس از حادثه دوباره مطرح شد
یکی از مهمترین بخشهای آییننامه، شناسایی لیدرها و مشوقین سکوهاست؛ موضوعی که پس از حوادث پرحاشیه، بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.
کمیته انضباطی، پس از صدور رأی مربوط به دیدار پرسپولیس و تراکتور و شعارهای توهینآمیز هواداران، اعلام کرد باشگاههای لیگ برتر و لیگ یک فوتبال و فوتسال باید پیش از آغاز هر مسابقه، فهرست کامل مشوقین و لیدرها را به ناظر مسابقه ارائه کنند.
این فهرست باید شامل هویت افراد، جایگاه استقرار و تفکیک سکوها باشد. ناظر نیز موظف است در صورت وقوع تخلف، مشخصات لیدر مربوط به همان سکو را در گزارش خود درج کند. در همان اطلاعیه، بر ضمانت اجرای کوتاهی باشگاهها نیز تأکید شده بود.
این بند، دستکم روی کاغذ، امکان شناسایی فرد خاطی و جلوگیری از برخورد کلی با تمام هواداران را فراهم میکند. اما پرسش این است که آیا چنین سازوکاری به شکل مستمر اجرا میشود یا تنها زمانی که حادثهای به تیتر رسانهها تبدیل میشود، دوباره مورد توجه قرار میگیرد؟
نمیتوان گفت آییننامه هیچگاه اجرا نشده است. در پرونده دیدار ملوان و تراکتور در انزلی، کمیته انضباطی علاوه بر رأی مربوط به ترک زمین از سوی تراکتور و کسر امتیاز از ملوان، محدودیتهایی برای حضور تماشاگران و محرومیتهایی برای سرمشوقین و تعدادی از هواداران در نظر گرفت.این پرونده نشان میدهد که در برخی موارد، هویت افراد و مسئولیت رفتار سکوها در فرآیند رسیدگی مورد توجه قرار گرفته است.
اما همین نمونه، پرسش دیگری ایجاد میکند: آیا سازوکار شناسایی لیدرها در تمام مسابقات، حتی بازیهایی که حاشیه رسانهای کمتری دارند، به همین شکل فعال است؟ آیا ناظر مسابقه در هر هفته فهرست را دریافت میکند و آیا گزارش رعایت این الزام در دسترس قرار میگیرد؟اگر پاسخ روشن و مستندی برای این پرسشها وجود نداشته باشد، آییننامه همچنان بیشتر به یک ابزار پس از حادثه شباهت خواهد داشت تا یک نظام پیشگیرانه.
کانون هواداری در ورزشگاهی که خانه باشگاه نیست
بخش دیگری از مسئله به زیرساخت بازمیگردد. کانون هواداری برای آنکه بتواند فعالیت مستمر داشته باشد، به ارتباط با باشگاه، ورزشگاه مشخص، سکوهای قابل شناسایی و برنامه مسابقات نیاز دارد.
اما در فصل جاری، استقلال و پرسپولیس به دلیل بسته بودن ورزشگاه آزادی در شهر قدس و پاس قوامین بازی میکنند. تراکتور و استقلال نیز در رقابتهای آسیایی، بخشی از مسابقات خانگی خود را در کشور ثالث برگزار کردهاند.در چنین شرایطی، کانون هواداری چگونه میتواند لیدر ثابت، سکوی مشخص و برنامه مستمر داشته باشد؟ وقتی محل برگزاری مسابقات تغییر میکند و باشگاه کنترل کاملی بر زیرساخت ندارد، اجرای برخی الزامات دشوارتر میشود.این مسئله به معنای کنار گذاشتن مسئولیت باشگاه نیست؛ بلکه نشان میدهد آییننامه باید با واقعیتهای اجرایی فوتبال ایران تناسب داشته باشد.
قانونی که بر وجود ورزشگاه و سکوی ثابت تکیه میکند، در شرایطی که باشگاهها به ورزشگاههای اجارهای و متغیر وابستهاند، نیازمند سازوکارهای تکمیلی است.
تکریم هوادار؛ از شعار تا امکانات
نام ستاد ساماندهی و «تکریم» هواداران، خود حامل یک انتظار روشن است: هوادار باید در ورزشگاه احساس امنیت و احترام کند.تکریم فقط به معنای کنترل رفتار تماشاگران نیست. ورودی مناسب، سکوی ایمن، بلیت قابل خرید، دسترسی روشن و برخورد محترمانه نیز بخشی از همین مسئولیت است.در حالی که ورزشگاههای فوتبال ایران همچنان با استانداردهای روز فاصله دارند و ارزیابیهای داخلی نیز از محدود بودن ورزشگاههای دارای سطح بالاتر حکایت میکند، نمیتوان تمام بار اصلاح رفتار سکوها را بر دوش هوادار گذاشت.اگر قرار است هوادار مسئولیتپذیر باشد، ورزشگاه و باشگاه نیز باید مسئولیتپذیر باشند.
ساماندهی سکوها بدون فراهم کردن زیرساخت مناسب، شبیه آن است که از تماشاگر انتظار رعایت نظم داشته باشیم، اما امکانات لازم برای ورود، استقرار و خروج ایمن را فراهم نکنیم.
از اسفند ۱۴۰۳ تا آبان ۱۴۰۵؛ ابتکار عمل با حادثه بوده است
مرور زمانبندی اقدامات، فاصله میان وعده و اجرا را روشنتر میکند.در اسفند ۱۴۰۳، ستاد ساماندهی و تکریم هواداران دستورالعمل تشکیل کانونها را به باشگاهها ابلاغ کرد. در همان مقطع، رئیس سازمان لیگ از ضمانت اجراهایی مانند برگزاری مسابقات بدون تماشاگر و ارتباط کانون هواداری با مجوز حرفهای سخن گفت.در دی ۱۴۰۴، پس از حواشی دیدار پرسپولیس و تراکتور، کمیته انضباطی بار دیگر بر ضرورت ارائه فهرست لیدرها و مشوقین تأکید کرد.در آبان ۱۴۰۵ نیز پس از حوادث دیدار ملوان و تراکتور در انزلی، رأی انضباطی چندجانبه صادر شد و موضوع برخورد با شعارهای توهینآمیز و رفتار سکوها دوباره در مرکز توجه قرار گرفت.این گاهشمار نشان میدهد که از نخستین ابلاغ دستورالعمل تا امروز، فرصت قابل توجهی برای تبدیل آن به یک فرآیند مستمر وجود داشته است.
هیچکس نمیتواند ادعا کند که در این مدت اقدامی صورت نگرفته؛ اما آنچه از روند اطلاعرسانی عمومی دیده میشود، این است که ابتکار عمل اغلب پس از حادثه فعال شده است، نه بر اساس یک برنامه منظم و قابل ارزیابی.
برنتفورد؛ برخورد فردی به جای مجازات جمعی
برای مقایسه، میتوان به نمونهای از فوتبال انگلیس اشاره کرد. باشگاه برنتفورد در بیانیهای از برخورد با ۱۳۱ تماشاگر خبر داد؛ ۱۰۴ نفر از ورود به ورزشگاه منع شدند، ۲۳ نفر محرومیتهایی از یک تا شش مسابقه دریافت کردند، یک نفر با محرومیت ۱۲ماهه مواجه شد و دو نفر نیز اخطار کتبی گرفتند. این اقدامات همراه با امکان پیگیری قضایی اعلام شده بود.اهمیت این نمونه، صرفاً تعداد محرومان نیست؛ بلکه نوع برخورد است. در چنین سازوکاری، تخلف به فرد مشخص نسبت داده میشود و مجازات نیز متناسب با وضعیت او اعمال میشود.
در فوتبال ایران، بخش قابل توجهی از برخوردهای انضباطی به محرومیت باشگاه یا محدودیت حضور تماشاگران مربوط میشود. این نوع مجازات ممکن است در برخی شرایط ضروری باشد، اما اگر شناسایی فرد خاطی به شکل مستمر انجام نشود، هواداران عادی نیز هزینه رفتار دیگران را میپردازند.
کانون هواداری زمانی میتواند نقش مؤثری داشته باشد که به سازوکاری برای ثبت، شناسایی و پیگیری رفتار افراد متصل شود؛ سازوکاری که بدون بلیتفروشی هویتدار و ارتباط مستمر باشگاه با هواداران، به دشواری اجرا خواهد شد.
هوادار؛ موضوع ساماندهی یا شریک تصمیمگیری؟
در بسیاری از آییننامهها، هوادار موضوع اصلی است: باید ساماندهی شود، تکریم شود و مسئولیت رفتار سکوها را بپذیرد.اما کمتر دیده میشود که هوادار به عنوان طرف مشورت در تصمیمگیری باشگاه حضور داشته باشد.در یک کانون هواداری واقعی، نمایندگان هواداران میتوانند درباره قیمت بلیت، امکانات ورزشگاه، رفتارهای انضباطی و ارتباط باشگاه با سکوها نظر بدهند. چنین کانونی نه فقط پیام باشگاه را به هوادار منتقل میکند، بلکه میتواند مطالبات هواداران را نیز به مدیریت برساند.
اگر کانون را باشگاه تشکیل دهد و مسئول آن را صرفاً از میان افراد نزدیک به مدیریت انتخاب کند، خطر آن وجود دارد که کانون به یک واحد اداری تبدیل شود؛ تشکیلاتی که فهرست افراد را تهیه میکند، اما نمایندگی واقعی سکوها را بر عهده ندارد.هدف اصلاح رفتار هواداران، بدون شنیدن صدای آنها، دشوارتر خواهد بود.
اگر قرار است آییننامه جدی باشد
برای تبدیل آییننامه کانونهای هواداری از یک سند ابلاغی به یک رویه اجرایی، چند اقدام ضروری به نظر میرسد:
۱. انتشار فهرست کانونها: باشگاههای دارای کانون ثبتشده، نام مسئول، تاریخ تشکیل و وضعیت فعالیت آنها به شکل عمومی اعلام شود.
۲. زمانبندی مشخص برای اجرا: به جای عبارت کلی «در اسرع وقت»، مهلت روشن برای تشکیل کانون و اجرای الزامات تعیین شود و ضمانت اجراها نیز در همان چارچوب اعمال شوند.
۳. ارزیابی مستمر فهرست لیدرها: ناظران مسابقات به شکل منظم رعایت الزام ارائه فهرست را بررسی کنند و گزارش عملکرد باشگاهها منتشر شود.
۴. حضور نمایندگان واقعی هواداران: کانونها فقط تشکیلاتی وابسته به مدیریت نباشند و امکان مشارکت نمایندگان منتخب هواداران در تصمیمگیریها فراهم شود.
۵. اتصال به مجوز حرفهای: اگر داشتن کانون هواداری شرط دریافت مجوز حرفهای است، این الزام باید در دستورالعمل رسمی و گزارش ارزیابی به شکل روشن دیده شود.
۶. توسعه بلیتفروشی هویتدار: شناسایی افراد خاطی و اعمال محرومیت فردی، به سامانهای قابل اتکا برای ثبت و کنترل ورود تماشاگران نیاز دارد.
۷. تناسب مسئولیت با امکانات باشگاه: باشگاهها باید به اندازه اختیارات و امکاناتی که در مدیریت ورزشگاه و سکوها دارند، مسئول شناخته شوند؛ نه بیشتر و نه کمتر.
قانونی که باید پیش از دعوا کار کند
آییننامه کانونهای هواداری لزوماً بیاثر نیست. نمونه انزلی نشان داد که کمیته انضباطی در صورت وقوع تخلف، میتواند از مقررات موجود استفاده کند.اما مسئله اصلی این است که استفاده از آییننامه بیشتر پس از حادثه به چشم میآید تا در فرآیند پیشگیری.قانونی که فقط پس از خبرساز شدن دعوا به یاد آورده شود، شبیه سامانه هشدار آتشسوزیای است که پس از رسیدن آتشنشانها روشن میشود.
تا زمانی که فهرست کانونها منتشر نشود، ضمانت اجراها در فرآیند رسمی مجوز حرفهای و مسابقات قابل مشاهده نباشد، گزارش عملکرد ناظران در دسترس قرار نگیرد و ورزشگاهها از زیرساخت قابل اتکا برخوردار نباشند، سخن گفتن از ساماندهی و تکریم هواداران بیشتر به یک وعده اداری شباهت خواهد داشت.
هوادار ایرانی به قانونی نیاز دارد که پیش از دعوا کار کند؛ قانونی که به جای مجازات جمعی، فرد خاطی را شناسایی کند، به جای واکنش مقطعی، پیشگیری را در اولویت قرار دهد و به جای مطالبه مسئولیت از سکوها، مسئولیت باشگاه و برگزارکننده را نیز جدی بگیرد.
طباطبایی: باشگاهها از این پس در قبال رفتار هواداران پاسخگو خواهند بود
مدیرکل امور فرهنگی وزارت ورزش و جوانان با تشریح جزئیات آییننامه کانونهای هواداری فوتبال، از ایجاد ساختاری قانونی و شفاف برای ساماندهی فعالیت هواداران خبر داد و تأکید کرد باشگاهها در قبال رفتار هواداران خود در مسابقات خانگی و خارج از خانه مسئول خواهند بود.
طباطبایی اظهار داشت: «این سند با نگاهی به استانداردهای بینالمللی و با توجه به نیازهای بومی تدوین شده و گامی بلند در مسیر ساختاریافتگی و نحوه مدیریت کانونهای هواداری فوتبال به شمار میرود.»
وی هدف از تدوین این آییننامه را نظاممند کردن فعالیتهای هواداری در فوتبال کشور و ایجاد ساختاری شفاف، قانونی و مستدل عنوان کرد و افزود: «این آییننامه مفاد جامع و دقیقی درباره نحوه تشکیل، فعالیت و ساختار اجرایی مجمعهای هواداری ارائه میدهد.»
مدیرکل امور فرهنگی وزارت ورزش و جوانان، نحوه تشکیل مجمعها و هیأتمدیرهها بر اساس اصول تشکیلاتی و دموکراتیک را از مهمترین بخشهای این سند دانست و تصریح کرد: «بر این اساس، فعالیتهای هواداران از حالت پراکنده خارج شده و دارای چارچوب قانونی مشخص خواهد بود.»
پاسخگویی باشگاهها در قبال هواداران
طباطبایی با اشاره به واگذاری مسئولیت کانونهای هواداری به باشگاههای فوتبال گفت: «از این پس باشگاهها در قبال رفتار هواداران خود در تمامی مسابقاتی که میزبان یا میهمان هستند، در چارچوب این آییننامه پاسخگو خواهند بود.»
وی تأکید کرد فعالیتهای غیررسمی هواداران به ساختاری قانونی و سازمانیافته تبدیل میشود و کانونها باید فعالیت خود را در چارچوب مقررات و با ساختاری مشخص، ذیل اهداف و سیاستهای همان باشگاه ادامه دهند.
شفافیت مالی و ساختار قانونی
طباطبایی درباره مدیریت منابع مالی کانونها اظهار داشت: «مدیریت منابع مالی و نحوه تخصیص بودجه در مجمعهای هواداری با رعایت شفافیت کامل و تحت نظارت مستقیم هیأتمدیره انجام میشود.»
وی افزود تعامل میان مجمع، هیأتمدیره و نهادهای مرتبط به گونهای طراحی شده است که ضمن حفظ استقلال فعالیتهای هواداری، از تداخل وظایف و سوءمدیریت جلوگیری شود.
مدیرکل امور فرهنگی وزارت ورزش و جوانان همچنین با تأکید بر تشکیلاتی بودن فعالیت کانونها گفت: «این کانونها برخلاف گذشته که بعضاً بدون ساختار فعالیت میکردند، اکنون با چارچوب مشخص برای نحوه فعالیت، مدیریت بودجه و ساختار اداری و قانونی روبهرو هستند.»
به گفته طباطبایی، در این آییننامه نحوه تخصیص بودجه و مدیریت منابع مالی در راستای توسعه پایدار فرهنگ هواداری پیشبینی شده و اقدامات و پیوستهای فرهنگی هر رقابت نیز با شفافیت مشخص خواهد شد.
وی این آییننامه را زمینهساز افزایش مسئولیتپذیری هواداران و پاسخگویی مدیران باشگاهها دانست و در پایان خواستار همکاری باشگاههای لیگ برتر با فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ برای اجرای این سند شد.
انتهای پیام/