مأموریت کمیسیون فهم و پیشنهاد است نه داوری و توجیه

گروه سیاسی-غزل رضایی‌ثانی:  در پی دستور رئیس‌جمهوری به وزیر علوم، تحقیقات و فناوری برای بررسی علمی ریشه‌های اعتراضات اخیر، حسین سیمایی روز شنبه «شورای راهبری کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات» را با حضور دو معاون وزارت علوم، رئیس مرکز پژوهش‌های مجلس، رؤسای 7 دانشگاه شامل تهران، علامه طباطبایی، فردوسی مشهد، گیلان، ایلام، اصفهان و شیراز و رئیس مؤسسه مطالعات فرهنگی، اجتماعی و تمدنی به ریاست وزیر علوم تشکیل داد.
حسین سیمایی در گفت‌و‌گو با «ایران» درباره بررسی ابعاد اعتراضات اخیر جامعه در قالب کمیسیون ملی یاد شده می‌گوید: «یکی از مهم‌ترین نشانه‌های بلوغِ حکمرانی این است که دولت، پدیده‌های اجتماعی را در سطح شناختِ نهادی بررسی کند؛ نه صرفاً در سطح مدیریت روزمره. توجه ویژه رئیس‌جمهوری به ظرفیت دانشگاه دقیقاً از همین جنس است. زمانی که برای فهم یک پدیده اجتماعی پیچیده و ذوابعاد، اولین مرجع «نهاد علم» قرار می‌گیرد، در واقع تصمیم گرفته می‌شود که کشور با واقعیت‌های موجود و درونی خود گفت‌وگو کند نه اینکه صرفاً با پیامدهای آن‌ مواجه شود. این نگاه، یک انتخاب معرفتی و فراتر از تصمیم اداری و سیاسی  است.
رئیس شورای راهبری کمیسیون ملی بررسی علمی اعتراضات با تأکید بر واگذاری مسئولیتی مهم به وزارت علوم می‌گوید: «دولت می‌توانست صرفاً به گزارش‌های اجرایی نهادهای دخیل و سازمان‌های ذی‌نفع بسنده کند، اما مأموریت سپرده‌شده به وزارت علوم وفضای دانشگاهی دلالت بر عمیق‌تر دیده شدن مسأله دارد.

جامعه را نمی‌توان بدون شنیدن صدای علم، دید و فهمید! این رویکرد فی نفسه امیدبخش است، چون نشان می‌دهد اداره امور عمومی فقط به واکنش‌های کوتاه‌مدت و تصمیم‌هایی از جنس تسکینی محدود نخواهد ماند و مسیر شناخت جمعی به رسمیت شناخته شده است.

اعتراض را اگر صرفاً رخدادی در «خیابان» ببینیم، ناچار با آن همچون یک حادثه یا توطئه صرف برخورد خواهیم کرد؛ در این صورت بعد از مهار حادثه، گزارش‌ها‌ نوشته شده و پرونده بسته می‌شود، تا روزی دیگر و اعتراض و حادثه‌ای دیگر! اما اعتراض در ذات خود حادثه نیست، «نشانه» است؛ نشانه‌ای از فرآیندی در مناسبات اجتماعی.»
او با اشاره به اینکه باید ابهامات جامعه روشن شود، می‌گوید: «باید باور داشت که جامعه، پیش از آنکه دچار بحران شود، دچار ابهام می‌شود؛ اعتراض پیش از آنکه به خیابان برسد، در ذهن وتجربه زیسته شهروندان شکل می‌گیرد؛ این به هیچ‌روی نافی توطئه دشمن بدسرشت و بدخواهی معاندان و برنامه کودتای این دسته نیست؛ بلکه به این معناست که لایه‌های گوناگون حوادث را باید از یکدیگر تفکیک کرد.

از همین رو مأموریتی که رئیس‌جمهوری به وزارت علوم سپرد، نه برای پایان دادن به یک وضعیت، بلکه برای فهمِ آن بود؛ چه آنکه پایان دادن به مسائل، تکلیف و برعهده دانشگاه نیست؛ معضل اصلی و اول درچنین لحظاتی «مدیریت رویداد» نیست، «شناخت فرآیند» است.»

علم و پژوهش تنش‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد

سیمایی با اشاره به تجربه سایر کشورهای جهان در مواجهه با تنش‌های اجتماعی توضیح می‌دهد: «بسیاری از کشورها، هنگامی که درگیر تنش‌های اجتماعی شده‌اند، به علم و پژوهش رجوع کرده‌اند. به طور مثال پس از شورش‌های دهه شصت آمریکا، کمیسیون کرنر به این نتیجه رسید که مسأله اصلی نه آشوب، بلکه احساسِ نابرابری ساختاری است؛ در بریتانیا گزارش اسکارمن نشان داد بحران فقط خطای افراد نیست، بلکه ادراک تبعیضِ نهادی است؛ در آفریقای جنوبی کمیسیون حقیقت و آشتی به خوبی روشن کرد که جامعه بدون شنیدنِ روایت‌های متعارض به آرامش نخواهد رسید؛ وجه مشترک همه ‌تجارب مزبور یک چیز بود، آن هم اینکه بحران اجتماعی بیش از هر چیز جنبه و سویه معرفتی دارد. بررسی علمی اعتراضات نیز از همین منظر شکل گرفته است.»
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری با بیان اینکه این کمیسیون نه برای داوری و نه برای توجیه، بلکه برای «فهم و پیشنهاد» تشکیل شده است، می‌گوید: «آرامش پایدار محصول فهم مشترک است و فهم مشترک بدون گفت‌وگو ممکن نیست. از این رو تأکید کرده‌ایم که کمیسیون باید میان‌رشته‌ای باشد. اعتراض را نمی‌توان فقط اقتصادی یا فقط فرهنگی یا صرفاً سیاسی دید؛ این پدیده شبکه‌ای از معانی است که در سطوح مختلف جامعه شکل می‌گیرد. جوانی که از آینده شغلی سخن می‌گوید، بین سطورِ سخنانش همزمان درباره منزلت اجتماعی، احساس عدالت و امید نیز سخن گفته است. بنابراین تحلیل تک‌بعدی، حتی اگر دقیق باشد، ناکافی خواهد بود.»
رئیس شورای راهبری کمیسیون ملی اعتراضات می‌گوید: «هدف این کمیسیون حذف تعارض نیست. هیچ جامعه‌ای بدون تعارض، در تاریخ وجود نداشته است؛ هدف، تبدیل تعارض به مسأله قابل گفت‌وگو است. اعتراض زمانی به بحران تبدیل می‌شود که جامعه زبان مشترک برای بیان اختلافات نداشته باشد.علم می‌تواند این زبان مشترک را فراهم کند، زیرا علم، پیچیدگی را توضیح می‌دهد و توضیح دادن اولین گام در عقلانی شدن اختلافات است.»
 
دانشگاه نهاد خود آگاهی جامعه است

سیمایی درباره اهمیت گزارش‌های علمی می‌گوید: «البته گزارش علمی زمانی ارزشمندتر است که بتواند به زبانِ تصمیم ترجمه شود. از این رو تأکید کرده‌ایم راهکارها باید قابل اجرا، زمان‌بندی‌پذیر و قابل ارزیابی باشند؛ زیرا فاصله میان تحلیل و سیاست، اگر پر نشود، بهترین پژوهش نیز بایگانی می‌شود. دانشگاه در این میان نقشی فراتر از یک مشاور تخصصی دارد.

دانشگاه نهادِ خودآگاهی جامعه است. جامعه در دانشگاه خود را می‌بیند؛ گروه‌های مختلف اجتماعی، رشته‌های متفاوت علمی و تجربه‌های متنوع زیسته در آن حضور دارند. به همین دلیل دانشگاه می‌تواند منازعه را به گفت‌وگو تبدیل کند. جامعه‌ای که فقط از طریق رسانه یا خیابان با خود سخن بگوید، به سرعت هیجانی می‌شود؛ اما جامعه‌ای که از طریق نهاد علمی گفت‌وگو کند در مسیر عقلانیت بیشتر حرکت می‌کند. اعتماد اجتماعی نیز از همین مسیر عقلانی شکل می‌گیرد؛ اعتماد، دستوری نیست و تنها با فهم مشترک و اقدام متناسب با آن  پدید می‌آید.»
وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ادامه می‌دهد: «امیدواریم کمیسیون یک اقدام مقطعی نباشد و به الگویی موفق برای سیاست‌گذاری مبتنی بر دانش و داده بدل شود. اگر دانشگاه موفق شود، الگوی مواجهه با مسائل اجتماعی تغییر خواهد کرد؛ از واکنش به پیش‌بینی ازحدس به تحلیل و از تک‌صدایی به چندصدایی خواهیم رفت. جامعه‌ای پایدارتر است که بتواند درباره خود بیندیشد و بی‌هراس از شناخت، واقعیت‌هایش را ببیند. دانشگاه ابزار این شناخت جمعی است و مسئولیت امروز ما فراهم کردن امکان این دیدن است؛ دیدنی که نه برای قضاوت که برای اصلاح رویکردهاست، چه اینکه آینده پایدار با نادیده‌گرفتن تفاوت‌ها ایجاد نخواهد شد. دعا و ورد زبانِ نهاد دانشگاه این روزها چنین است:
إِنْ أُرِیدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ ۚ وَمَا تَوْفِیقِی إِلَّا بِاللَّهِ ۚ عَلَیهِ تَوَکلْتُ وَإِلَیهِ أُنِیبُ (هود:۸۸)»