به مناسبت روز جهانی موزهها؛
زخمهای مشترک؛ وقتی میراث بشریت هدف قرار گرفت
جهان، امروز بیدار شده تا روزی را گرامی بدارد که به نام موزهها ثبت شده است. در پاریس، رم، توکیو و نیویورک، درهای موزهها به روی مشتاقان گشوده میشود و آیینها برپاست. اما ایران امروز را جور دیگری آغاز کرده است. اینجا در این گوشه کهن از زمین، موزهها نه جشن که زخمهایشان را به نمایش گذاشتهاند.
رویا حکیمی کارشناس مسائل بین الملل: در جریان تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، ۱۴۹ اثر تاریخی و موزه در ۲۰ استان آسیب دیدند. از این میان، ۵۴ موزه و ۵ اثر ثبتجهانی یونسکو به چشم میخورد. تهران با ۷۰، اصفهان با ۲۷ و کردستان با ۱۳ اثر، بیشترین سهم را از این ویرانی داشتهاند.
اما این اعداد، صورتی انسانیتر دارند: کاخ گلستان با شکوهی که نه فقط به ایران که به تمام بشریت تعلق داشت، اکنون آینههایش ترک برداشته و شیشههای رنگینش بر زمین ریخته است. در اصفهان، دیوارنگارههای چهلستون ترکهای تازه خورده و عالیقاپو با پنجرههای شکستهاش، بهتزده بر جای مانده است. در سنندج، عمارت آصف و عمارت خسروآباد هر یک با حدود ۴۵ درصد تخریب، در زمره بناهای آسیبدیده جدی قرار دارند. حتی راهآهن سراسری ایران، این میراث جهانی یونسکو، نیز در پنج ایستگاه آسیب دید. تلختر آنکه برخی از این بناها ۴۵۰ تا ۶۰۰ سال قدمت دارند و حتی در صورت مرمت، اصالت اولیهشان بهطور کامل بازنمیگردد. به گفته ایکوم (شورای بینالمللی موزهها)، این آسیب صرفاً یک خسارت ملی نیست، بلکه لطمهای به میراث مشترک بشری محسوب میشود.
با این همه از دل همین ویرانی یک حقیقت را باید بلند گفت: چندین میلیون اثر ارزشمند تاریخی، پیش از آغاز جنگ و با دوراندیشی نهادهای مسئول به مخازن امن منتقل شده بودند. هیچ شیء موزهای آسیب ندیده است. کالبد بناها زخم خورده اما روح موزهها در امان مانده است و حالا نوبت پیگیری و دادخواهی برای این کالبد زخمی است.
از همان روزهای نخست، وزارت میراث فرهنگی با همکاری وزارت امور خارجه، رایزنیهایی را با نهادهای بینالمللی آغاز کرد و یونسکو، ایکوموس (شورای بینالمللی ابنیه و محوطهها) و ایکوم را در جریان جزئیات خسارتها قرار داد. ایران با استناد به کنوانسیون ۱۹۷۲ میراث جهانی و سازوکارهای دیوان لاهه، پیگیری حقوقی این خسارتها را در دستور کار دارد.
پاسخ جامعه جهانی اما چه بود؟ ایکوموس در بیانیه ۲۶ مارس خود، با نام بردن صریح از کاخ گلستان، چهلستون و عالیقاپو، یادآور شد که حمله عمدی به اموال فرهنگی، طبق اساسنامه رم و قطعنامه ۲۳۴۷ شورای امنیت، میتواند جنایت جنگی محسوب شود. ایکوم نیز در بیانیه ۱۷ آوریل، این خسارتها را ضایعهای جبران ناپذیر خواند و خواستار پاسخی فوری شد. همزمان، بیش از ۳۲۰ پژوهشگر از سراسر جهان در بیانیهای مشترک، این حملات را محکوم کردند. اما تکاندهندهترین واکنش را کمیته آمریکایی سپر آبی نشان داد؛ آنجا که در پاسخ به اظهارات وزیر جنگ آمریکا درباره حمله به ایران هشدار داد که «هیچ هدف نظامی یا سیاسی، تخریب میراث مشترک بشریت را توجیه نمیکند.» جهان حقوق، بیدار است؛ اما جهان قدرت، گوشهایش را بسته.
اما پایان این روایت، ویرانی نیست. مستندسازی دقیق خسارتها آغاز شده و موجی از همبستگی برخاسته است؛ استادکاران سنتی، مرمتکاران متخصص و ایرانیان دلسوز در آنسوی مرزها برای کمک داوطلب شدهاند. این مرمت اما از جنس پاک کردن زخمها نیست؛ از جنس حفظ حافظه است. تصمیم بر این بوده که بخشی از این آثار تخریبشده به میراث جنگی تبدیل شوند. ویرانهها مرمت میشوند، اما ترکها پاک نمیشوند. زخم بر پیشانی تاریخ میماند تا فراموش نکنیم.
ما این روز را گرامی میداریم اما نه با گشودن درهای موزههاکه با نمایش زخمهایشان. جهان جشن میگیرد و ما ترکهایمان را به نمایش میگذاریم؛ نه از سر ضعف، که به نشانه دادخواهی. این ترکها، ترکهای حافظه بشریتاند؛ اسنادی خاموش که روزی در دادگاه تاریخ روایت خواهند کرد چه بر سر گنجینهای آمد که میراث مشترک همه انسانها بود.
انتهای پیام/