حضور فعال ایران در اجلاس انرژی بریکس؛ آغاز فصل جدید دیپلماسی نفتی در عصر پساجنگ

  این اجلاس در شرایطی برگزار شد که منطقه غرب آسیا به‌تازگی آثار جنگ تحمیلی آمریکا علیه ایران را پشت سر گذاشته و همزمان، فضای جدیدی برای کاهش محدودیت‌های صادرات نفت ایران در حال شکل‌گیری است. از این منظر، حضور ایران در بریکس را باید آغاز مرحله‌ای تازه از دیپلماسی نفتی کشور برای بازسازی اعتماد، توسعه همکاری‌های انرژی و آماده‌سازی بسترهای حضور فعال‌تر در بازار جهانی نفت ارزیابی کرد.

یکی از مهم‌ترین ابعاد این سفر، رایزنی‌های دوجانبه وزیر نفت با همتایان خود از کشورهای عضو بریکس، به‌ویژه هند و آفریقای جنوبی، بود. این مذاکرات را باید فراتر از دیدارهای تشریفاتی دانست. شرایط جدید بازار انرژی و چشم‌انداز افزایش نقش ایران در تجارت جهانی نفت، ضرورت گفت‌وگو با شرکای سنتی و اقتصادهای نوظهور را دوچندان کرده است. در این چارچوب، مذاکرات با هند به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان انرژی جهان و یکی از مشتریان سنتی نفت ایران، حامل این پیام بود که تهران آماده است روابط انرژی خود را بر پایه اعتماد متقابل، منافع مشترک و همکاری‌های بلندمدت بازتعریف کند. گفت‌وگو با آفریقای جنوبی نیز در راستای تقویت همکاری‌های جنوب-جنوب و بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی اعضای بریکس برای توسعه مناسبات انرژی قابل ارزیابی است.

این رایزنی‌ها از منظر دیگری نیز اهمیت داشتند. جنگ اخیر آمریکا علیه ایران و حملات به زیرساخت‌های انرژی کشور، نگرانی‌هایی را درباره امنیت عرضه انرژی در منطقه خلیج فارس ایجاد کرده بود. هرچند ایران در طول این بحران بار دیگر مسئولیت‌پذیری خود را در قبال امنیت انرژی جهان نشان داد، اما طبیعی بود که برخی شرکای تجاری نسبت به آینده همکاری‌ها پرسش‌ها و دغدغه‌هایی داشته باشند. حضور فعال وزیر نفت در اجلاس بریکس و مذاکرات مستقیم با مقام‌های انرژی کشورهای عضو، فرصتی برای رفع این نگرانی‌ها، تقویت اعتماد متقابل و ترسیم چشم‌انداز همکاری در فضای پس از بحران بود.

در نشست رسمی وزرای انرژی، محسن پاک‌نژاد نیز با نگاهی فراتر از مسائل روز بازار نفت، تلاش کرد تصویری روشن از دیدگاه ایران درباره امنیت انرژی جهانی ارائه کند. وی با اشاره به حملات آمریکا و رژیم صهیونیستی به زیرساخت‌های نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی ایران، تأکید کرد که این اقدامات صرفاً حمله به تأسیسات یک کشور نبود، بلکه جنگی علیه امنیت انرژی جهان محسوب می‌شود؛ جنگی که علاوه بر خسارت به زیرساخت‌ها و شهادت و مجروح شدن کارکنان صنعت نفت، پیامدهایی همچون اختلال در زنجیره تأمین، آسیب‌های زیست‌محیطی و افزایش هزینه‌های انرژی و معیشت در سطح جهانی به همراه داشته است. طرح این موضوع در جمع بزرگ‌ترین تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی جهان، یادآور این واقعیت بود که امنیت انرژی مفهومی فراتر از مرزهای ملی است و هرگونه تعرض به زیرساخت‌های انرژی، آثار جهانی خواهد داشت.

وزیر نفت در ادامه سخنان خود، با ترسیم تصویری از چالش‌های پیش‌روی نظام جهانی انرژی، بر ضرورت اتخاذ رویکردی واقع‌گرایانه در سیاست‌گذاری انرژی تأکید کرد. به گفته وی، افزایش تقاضای جهانی، مخاطرات ژئوپلیتیکی، نوسان‌های بازار، محدودیت سرمایه‌گذاری و ضرورت مقابله با تغییرات اقلیمی، ایجاب می‌کند که همکاری‌های بین‌المللی جایگزین سیاست‌های یکجانبه شود. وی هشدار داد که حذف شتابزده سوخت‌های فسیلی، بدون فراهم شدن زیرساخت‌های لازم، می‌تواند امنیت انرژی جهان را با مخاطره مواجه کرده و فقر انرژی را در بسیاری از کشورهای در حال توسعه تشدید کند.

یکی از محورهای مهم سخنرانی وزیر نفت، ارائه پیشنهادهای عملی برای توسعه همکاری‌های انرژی در چارچوب بریکس بود. پاک‌نژاد با تأکید بر اینکه اعضای بریکس سهم قابل توجهی از تولید، مصرف، ذخایر و فناوری‌های انرژی جهان را در اختیار دارند، پیشنهاد تشکیل «مشارکت امنیت انرژی بریکس» را مطرح کرد. این ابتکار با هدف افزایش تاب‌آوری بازار انرژی، تقویت امنیت عرضه و تقاضا، تبادل منظم اطلاعات، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی انرژی، ارتقای توان واکنش به بحران‌ها و تشویق سرمایه‌گذاری در پروژه‌های راهبردی انرژی ارائه شد؛ پیشنهادی که می‌تواند به یکی از مهم‌ترین دستورکارهای همکاری انرژی در میان کشورهای عضو تبدیل شود.

از دیگر محورهای قابل توجه در مواضع ایران، استقبال از راه‌اندازی «مرکز دیجیتال تعالی بریکس برای شبکه‌های هوشمند و ذخیره‌سازی انرژی» بود. وزیر نفت این ابتکار را نقطه عطفی در توسعه همکاری‌های فناورانه میان اعضای بریکس توصیف کرد و معتقد بود این مرکز می‌تواند به کاهش شکاف‌های فناوری، انتقال دانش، توسعه ظرفیت‌های فنی، تقویت امنیت انرژی و تسریع استقرار زیرساخت‌های نوین انرژی در کشورهای عضو کمک کند. اهمیت این موضوع از آن جهت است که همکاری‌های انرژی در جهان امروز دیگر صرفاً به تولید و تجارت نفت محدود نیست، بلکه فناوری، دیجیتالی‌سازی و هوشمندسازی شبکه‌های انرژی به یکی از ارکان رقابت‌پذیری کشورها تبدیل شده است.

حضور فعال ایران در اجلاس هند همچنین نشان داد که دیپلماسی نفتی کشور در حال عبور از رویکردهای صرفاً تجاری و حرکت به سمت دیپلماسی نهادمند و چندلایه است. ایران امروز این ظرفیت را دارد که هم‌زمان از جایگاه خود در میان تولیدکنندگان بزرگ نفت، از جمله در اوپک، و از ظرفیت‌های نوظهور بریکس که تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان بزرگ انرژی را در کنار یکدیگر قرار داده است، برای تأمین منافع ملی بهره گیرد. این هم‌افزایی می‌تواند در سال‌های آینده جایگاه ایران را در معادلات انرژی جهان بیش از پیش تقویت کند.

در مجموع، اجلاس انرژی بریکس در هند را باید فراتر از یک نشست دوره‌ای وزرای انرژی ارزیابی کرد. حضور فعال وزیر نفت، رایزنی‌های دوجانبه با شرکای مهم، طرح ابتکارهای راهبردی، دفاع از امنیت انرژی و مشارکت در شکل‌دهی به دستورکارهای آینده بریکس، نشان داد که جمهوری اسلامی ایران در پی ایفای نقشی فعال و اثرگذار در معماری جدید انرژی جهان است؛ رویکردی که می‌تواند دیپلماسی نفتی ایران را به یکی از مهم‌ترین ابزارهای دیپلماسی اقتصادی و سیاست خارجی کشور در دوره پساجنگ و تحولات جدید بازار جهانی انرژی تبدیل کند.