معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور:
برای ایجاد یک ساختار جدید، باید ساختارهای قدیمی کنار گذاشته شوند
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به مفهوم «تخریب خلاق» در اکوسیستم فناوری اظهار کرد: ذات نظام فناوری بر تخریب خلاق استوار است؛ یعنی برای ایجاد یک ساختار جدید، باید ساختارهای قدیمی کنار گذاشته شوند.
به گزارش خبرنگار پایگاه اطلاعرسانی دولت، حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور، در نشست هماندیشی با مدیران عامل صندوقهای پژوهش و فناوری که با حضور اصغر نورالهزاده، رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی برگزار شد، با تأکید بر لزوم بازنگری در ساختار صندوقهای پژوهش و فناوری، گفت: ایجاد صندوقهای متعدد بدون توجه به کارآمدی آنها به نفع اکوسیستم نوآوری نیست و نباید صرفاً به افزایش تعداد صندوقها اکتفا کرد.
وی با بیان اینکه نباید منابع محدود صرف حفظ صندوقهای ناکارآمد شود، افزود: اینکه هر سال بر تعداد صندوقها افزوده شود و سپس انتظار داشته باشیم با حمایتهای مالی مشکلات آنها برطرف شود، رویکرد درستی نیست. باید تعدادی از صندوقهای توانمند تقویت شوند و در مقابل، صندوقهایی که عملکرد ضعیفی دارند، حذف شوند. این موضوع ارتباطی به محل استقرار صندوقها ندارد و حتی اگر در تهران یا کلانشهرها باشند نیز باید این اصل رعایت شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به مفهوم «تخریب خلاق» در اکوسیستم فناوری اظهار کرد: ذات نظام فناوری بر تخریب خلاق استوار است؛ یعنی برای ایجاد یک ساختار جدید، باید ساختارهای قدیمی کنار گذاشته شوند. اگر همواره بخواهیم گذشته را حفظ کنیم، امکان حرکت به سمت آینده وجود نخواهد داشت.
افشین ادامه داد: همانگونه که تاکسیهای اینترنتی جایگزین تاکسیهای تلفنی شدند و بسیاری از فناوریهای جدید، فناوریهای پیشین را کنار زدند، در اکوسیستم نوآوری نیز باید این تحول را پذیرفت. مقاومت در برابر این تغییرات به معنای درک نکردن ماهیت اکوسیستم نوآوری است.
وی با اشاره به درخواست برخی مدیران برای حمایت از همه صندوقهای موجود گفت: از صندوقها حمایت میکنیم، اما باید مشخص شود این حمایت در کجا و با چه هدفی انجام میشود. اگر منابع محدود را در سطحی گسترده توزیع کنیم، همه تنها سهم اندکی دریافت میکنند و در نهایت نیز محصول مطلوبی حاصل نخواهد شد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین با اشاره به بیستمین سال تأسیس معاونت علمی اظهار کرد: مردادماه امسال، بیستمین سال از نخستین ابلاغ معاونت علمی سپری میشود. اگرچه حکم رسمی در بهمنماه صادر شد، اما نخستین ابلاغ در مردادماه انجام شده و اکنون دو دهه از فعالیت این معاونت گذشته است.
افشین افزود: هدف از مرور عملکردها، صرفاً بررسی دو سال فعالیت دولت چهاردهم نیست، بلکه میخواهیم همزمان با بیستمین سال فعالیت معاونت علمی، سیاستهای این حوزه را نیز بازبینی و تبیین کنیم.
وی تصریح کرد: از این پس هیچ صندوق نوآوری با شرایط و اعداد قبلی اجازه ثبت نخواهد داشت. پیش از این نیز اقدامات لازم انجام شده بود و دیگر اجازه تأسیس صندوق با سرمایه 50 میلیارد تومان داده نمیشود. حداقل سرمایه لازم برای تأسیس صندوق به 200 میلیارد تومان افزایش یافته است و اعداد پیشبینیشده برای سال 1406 بر اساس مصوبه کارگروه، از سال 1404 ملاک عمل قرار گرفته است.
افشین با اشاره به سیاستهای جدید معاونت علمی در حوزه صندوقهای پژوهش و فناوری گفت: مصوبه افزایش حداقل سرمایه تأسیس صندوقها در سال 1404 تصویب شده و این رقم متناسب با شرایط اقتصادی و نرخ تورم، هر سال افزایش خواهد یافت تا صندوقهایی که فعالیت مؤثر دارند، توان ادامه مسیر را داشته باشند.
وی با یادآوری یکی از مواضع پیشین خود درباره اکوسیستم نوآوری افزود: از ابتدای فعالیت دولت چهاردهم، بر حمایت از «حرکت و سرعت» در اکوسیستم تأکید کردهایم. در اکوسیستم، آنکه سریعتر حرکت کند، موفق خواهد شد؛ از این رو، سیاست ما حمایت از پویایی و شتاب در اکوسیستم است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در ادامه اظهار کرد: برای جلوگیری از ابهام در تبیین سیاستها، تصمیم گرفتهایم پیش از برگزاری همایش، با هر یک از ارکان اکوسیستم جلسات جداگانه برگزار کنیم تا ضمن دریافت نظرات، سیاستها را ویرایش و بهینه کنیم و همه بازیگران از رویکردهای جدید آگاه باشند.
افشین ادامه داد: تاکنون با بنیاد ملی علم، بنیاد ملی نخبگان و بنیادهای استانی فناوری جلساتی برگزار شده و نشست صندوقهای پژوهش و فناوری نیز در همین چارچوب برگزار میشود. برای هر بخش، ارائههای اختصاصی آماده شده و ضمن بهرهگیری از تجربههای بینالمللی، توانمندیهای داخلی نیز مورد توجه قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه هدف از این جلسات، تبیین تحول در نظام نوآوری است، گفت: در این نشست، نقش صندوقهای پژوهش و فناوری بهصورت ویژه مورد بررسی قرار گرفته است تا جایگاه آنها در پارادایم جدید اقتصاد دانشبنیان، فناوربنیان و قدرتبنیان بازتعریف شود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به تحولات جهانی در حوزه اقتصاد دانشبنیان اظهار کرد: در دهههای گذشته، اقتصاد دانشبنیان و اقتصاد مبتنی بر نوآوری محور اصلی سیاستها بود، اما امروز جهان به سمت اقتصاد فناوربنیان و اقتصاد قدرتبنیان حرکت کرده است؛ اقتصادی که بر فناوریهای نو، داده و ایجاد قدرت استوار است.
افشین افزود: امروز هر کشوری که داده بیشتری در اختیار داشته باشد و بتواند از آن بهتر استفاده کند، قدرت اقتصادی بیشتری نیز خواهد داشت. از این رو، شرکتهای دانشبنیان باید علاوه بر تولید ثروت، به ایجاد قدرت و اثرگذاری اجتماعی نیز منجر شوند.
وی با بیان اینکه تحقق این هدف مستلزم تحول همزمان در پنج رکن اکوسیستم دانشبنیان است، گفت: در گذشته، تمرکز بر این بود که هر فرد دارای ایده، شرکت دانشبنیان تأسیس کند و نهادهای مالی نیز با ارائه تسهیلات، گرنت، ضمانتنامه و ابزارهایی مانند خرید بار اول از آن حمایت کنند. معیار موفقیت نیز تعداد شرکتهای دانشبنیان، میزان درآمد و تولید آنها بود.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: اما امروز این شاخصها دیگر کافی نیست. برای فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، رایانش کوانتومی، میکروالکترونیک و زیستفناوری، تعداد شرکتها بهتنهایی نشاندهنده قدرت نیست، بلکه باید زنجیره فناوری را بهطور کامل دید و مشخص کرد در هر بخش از این زنجیره به چه زیرساختها و چه تعداد شرکت نیاز است.
افشین تصریح کرد: در این نگاه جدید، دیگر صرف تعداد شرکتهای دانشبنیان ملاک نیست. حتی در برنامه هفتم توسعه که هدفگذاری 30 هزار شرکت دانشبنیان انجام شده، نگاه بر مبنای نسل گذشته سیاستگذاری بوده است. اکنون باید از نگاه صرف به تعداد شرکتها عبور کرد و میزان اثرگذاری آنها در اقتصاد، فناوری و حل مسائل کشور را سنجید.
وی افزود: گزارشهایی که تنها بر میزان تسهیلات، ضمانتنامه یا وام پرداختی صندوقها تأکید دارند، متعلق به ادبیات گذشته هستند. آنچه اهمیت دارد این است که این حمایتها چه مسئلهای را حل کرده، چه اثری بر اقتصاد گذاشته و چه میزان تحول ایجاد کرده است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به ارکان اصلی اکوسیستم نوآوری گفت: پارکهای علم و فناوری، دانشگاهها، صندوقهای سرمایهگذاری و پژوهش و فناوری، صنعت و سرمایهگذاران خصوصی و همچنین دولت، پنج بازیگر اصلی این اکوسیستم هستند و تحول صندوقها تنها بخشی از تحول کلی این نظام به شمار میرود.
افشین در ادامه، به روند تحول دانشگاهها از منظر اکوسیستم نوآوری اشاره کرد و گفت: دانشگاههای نسل اول صرفاً مأموریت آموزشی داشتند، در نسل دوم آموزش و پژوهش در کنار هم قرار گرفت، در نسل سوم مأموریت کارآفرینی و تجاریسازی به دانشگاه افزوده شد، در نسل چهارم شبکهسازی و فعالیتهای میانرشتهای شکل گرفت و در نسل پنجم، دانشگاهها علاوه بر مأموریتهای پیشین، مأموریتگرا شدند و برای حل مسائل مشخص فعالیت میکنند.
وی تأکید کرد: این تقسیمبندی ناظر بر جایگاه دانشگاهها در اکوسیستم دانشبنیان است و ممکن است با دستهبندیهای رایج دانشگاهی تفاوت داشته باشد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین به تحول نقش دولت در این اکوسیستم اشاره کرد و گفت: دولت در ابتدا وظیفه ایجاد زیرساخت و حمایت از شکلگیری پارکها، صندوقها و سایر اجزای اکوسیستم را بر عهده داشت و حتی از محل تبصره 18 سرمایهای را در اختیار صندوقها قرار میداد که این روند تا سال 1402 ادامه داشت.
افشین افزود: در مرحله بعد، دولت تلاش کرد با ابزارهایی مانند تسهیلات، قوانین حمایتی و خرید بار اول، تجاریسازی را تسهیل کند. در نسل سوم، هدف حمایت از کل اکوسیستم بود؛ در نسل چهارم، توسعه مناطق نوآوری در مناطقی که ظرفیت لازم را دارند، دنبال میشود و در نسل پنجم نیز علاوه بر همه مأموریتهای پیشین، مدیریت و هدایت فناوریهای نوظهور در دستور کار قرار میگیرد.
وی ضمن تشریح الگوهای حکمرانی در اکوسیستم نوآوری گفت: در یک الگو، دولت تنها از شرکتها حمایت میکند، زیرساخت ایجاد میکند، تسهیلات و وام میدهد، اما در هدایت فناوریها مداخله نمیکند و این بازار است که مسیر رشد فناوری را تعیین میکند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: در این رویکرد، فرض بر این است که صاحبان ایده، دانش، فناوری و شناخت بازار را در اختیار دارند و دولت تنها بستر فعالیت را فراهم میکند. این همان نگاه «اکوسیستم باز» است که در آن هر جا زمینه مناسب باشد، فناوری بهطور طبیعی رشد میکند.
افشین با بیان اینکه این مدل برای همه حوزهها پاسخگو نیست، اظهار کرد: در فناوریهای اقتدارآفرین و فناوریهای نوظهور، کشورها تنها با اتکا به بازار نمیتوانند به رشد مطلوب برسند. در آمریکا بازار نقش هدایتگر را ایفا میکند، اما در ایران نیز بازار در فناوریهای متداول، مسیر توسعه را مشخص میکند؛ زیرا اگر شرکتی نتواند محصول خود را به فروش برساند، انگیزهای برای تولید نخواهد داشت.
وی ادامه داد: به همین دلیل، فناوریهایی که بازار برای آنها شکل نگرفته باشد، رشد نمیکنند. از این رو، الگوهای دیگری نیز در جهان وجود دارد. برای نمونه، در چین دولت بهصورت هدایتگر عمل میکند و حوزههای اولویتدار را مشخص کرده و حمایتهای خود را بر همان اساس متمرکز میسازد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: کشورهایی مانند سنگاپور، کره جنوبی نیز از مدل ترکیبی استفاده کردهاند؛ به این معنا که در فناوریهای رایج، از اکوسیستم باز حمایت میکنند، اما در فناوریهای راهبردی و نوظهور مانند هوش مصنوعی، رایانش کوانتومی، زیستفناوری، امنیت سایبری، مواد پیشرفته و میکروالکترونیک، دولت نقش هدایتگر را بر عهده میگیرد و با خرید محصولات، حمایت مضاعف و تعیین اولویتها، مسیر توسعه این فناوریها را مشخص میکند.
افشین تصریح کرد: از ابتدای دولت چهاردهم نیز همین رویکرد را انتخاب کردهایم. در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، کوانتوم و آزمایشگاههای تخصصی، سیاست هدایتگرانه در پیش گرفته شده، اما در عین حال، حمایت از صاحبان ایدههای مناسب نیز ادامه دارد.
دولت قصد دارد تا هدایتگر باشد، نه مداخلهگر
وی با تشریح نقش صندوقهای پژوهش و فناوری در این رویکرد گفت: منابع مالی در اکوسیستم همانند جریان خون در بدن هستند. بخشی از منابع باید بهصورت عمومی در اختیار اکوسیستم قرار گیرد، اما بخشی دیگر باید بهصورت هدفمند و مشابه آبیاری قطرهای، به حوزههایی اختصاص یابد که کشور برای آنها اولویت قائل است تا بتوان در آن بخشها به نتایج مطلوب دست یافت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور تأکید کرد: با وجود این، تلاش ما آن است که حتی در حوزههای اولویتدار نیز هدایتگر باشیم، نه مداخلهگر؛ زیرا هدف، جهتدهی به اکوسیستم است، نه دخالت مستقیم در فعالیت بازیگران آن.
افشین سپس با اشاره به تحول پارکهای علم و فناوری اظهار کرد: در نشست با مدیران پارکهای علم و فناوری، بسیاری از گزارشها بر میزان فضای استقرار، واگذاری زمین و تعداد شرکتهای مستقر متمرکز بود؛ در حالی که این نگاه، متعلق به نسل نخست پارکهای علم و فناوری است.
وی افزود: در نسل اول، پارکها صرفاً محل استقرار شرکتها بودند و وظیفه اصلی آنها مدیریت زیرساخت و ساختمان تلقی میشد. در نسل دوم، نقش تجاریسازی نیز به وظایف آنها اضافه شد و با استفاده از مشاوران، شتابدهندهها و خدمات حمایتی، به رشد و تجاریسازی شرکتها کمک کردند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: با این حال، بسیاری از پارکهای کشور همچنان در همین دو نسل باقی ماندهاند، در حالی که در الگوهای جدید جهانی، پارک دیگر مدیر ساختمان نیست و باید نقش راهبر اکوسیستم را بر عهده بگیرد.
افشین در توضیح این موضوع گفت: در حال حاضر اجزای اکوسیستم نوآوری شکل گرفتهاند، اما هر کدام بهصورت جداگانه فعالیت میکنند و ارتباط مؤثری میان آنها برقرار نشده است. راهبر اکوسیستم وظیفه دارد این اتصال را ایجاد کند.
وی خاطرنشان کرد: در نسلهای نخست، معیار ارزیابی پارکها تعداد شرکتهای مستقر یا میزان فضای واگذارشده بود، اما در نسل سوم، شاخص اصلی میزان اتصال شرکتهای دانشبنیان به صنعت، ایجاد مراکز تحقیق و توسعه و برقراری ارتباط میان اجزای اکوسیستم است و این ارتباطها اهمیت پیدا میکند.
صندوق نوآوری و شکوفایی باید از تأمینکننده مالی به حکمران سرمایه تبدیل شود
افشین در ادامه با اشاره به روند تکامل پارکهای علم و فناوری اظهار کرد: اگر میان شرکتهای دانشبنیان و صنعت ارتباط مؤثر برقرار نشود، در عمل اکوسیستم دانشبنیان قدرتمندی شکل نخواهد گرفت. از این رو، در نسل چهارم، توسعه مناطق نوآوری جایگزین نگاه صرف به پارکهای علم و فناوری میشود.
وی افزود: در این رویکرد، پارکهای علم و فناوری باید از محدوده فیزیکی خود فراتر بروند و در متن شهر و جامعه حضور داشته باشند. شرکتهای دانشبنیان باید در کنار سایر اجزای شهری، از جمله شهرداریها، رستورانها و فضاهای عمومی فعالیت کنند تا ارتباطات روزمره میان بازیگران اکوسیستم شکل بگیرد و تعاملات بهصورت طبیعی افزایش یابد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: این رویکرد به شکلگیری شهرهای دانشبنیان و شهرهای شناختی منجر میشود. البته قرار نیست این الگو در سراسر کشور اجرا شود و تنها مناطقی که ظرفیت لازم را دارند، وارد این مرحله خواهند شد.
افشین با بیان اینکه پارکها باید از نسل سوم به نسل چهارم حرکت کنند، گفت: نسل پنجم نیز مربوط به پارکهای خاصی است که مأموریت هدایت فناوریهای راهبردی را بر عهده خواهند داشت و در حوزههایی مانند هوش مصنوعی فعالیت میکنند.
وی با اشاره به ناکافی بودن پارادایمهای گذشته اظهار کرد: بسیاری از پارکهای کشور همچنان در نسل دوم یا سوم قرار دارند و تمرکز آنها بر تجاریسازی و توسعه فناوری است، در حالی که رقابت جهانی امروز در حوزههایی مانند هوش مصنوعی، میکروالکترونیک، رایانش کوانتومی، زیستفناوری و امنیت سایبری جریان دارد و بدون حکمرانی اکوسیستم و سرمایه، فاصله فناوری کشور با جهان افزایش خواهد یافت.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تأکید بر تغییر مأموریت صندوق نوآوری و شکوفایی گفت: هدف این است که صندوق نوآوری و شکوفایی از یک تأمینکننده مالی صرف، به حکمران سرمایه تبدیل شود.
افشین با مرور روند جهانی تحول اکوسیستمهای نوآوری افزود: در فاصله سالهای 1980 تا 2000 تمرکز کشورها بر تجاریسازی بود، از سال 2000 تا 2015 توسعه اکوسیستم نوآوری و تکمیل زنجیرهها در دستور کار قرار گرفت و از سال 2015 تاکنون نیز رویکرد غالب دنیا به سمت مأموریتگرایی و توسعه فناوریهای راهبردی حرکت کرده است.
وی ادامه داد: اگرچه اکنون سال 2026 است، اما اکوسیستم فناوری کشور همچنان در مرحلهای قرار دارد که جهان در حدود سال 2000 میلادی آن را پشت سر گذاشته است و به همین دلیل، در دو سال گذشته تلاش کردهایم زیرساختهای لازم برای این تحول را فراهم کنیم.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با اشاره به اقدامات انجامشده در حوزه مقررات گفت: در آییننامه ضمانتهای دولتی، صندوقهای پژوهش و فناوری پیش از این جایگاهی نداشتند، زیرا آییننامه مربوط به قبل از قانون جهش تولید دانشبنیان بود، اما اکنون این صندوقها به آییننامه اضافه شدهاند و پس از ابلاغ، امکان استفاده از ضمانتهای دولتی برای آنها فراهم خواهد شد.
افشین افزود: همچنین در قانون تأمین مالی نیز تلاش کردیم در تمام مواردی که صندوقهای ضمانت پیشبینی شدهاند، جایگاه صندوقهای پژوهش و فناوری حفظ شود و سهم آنها در این سازوکارها دیده شود.
وی با اشاره به اهمیت اعتبار صندوقها اظهار کرد: فرصتهای جدید ایجاد شده است، اما حفظ اعتبار صندوقها بر عهده خود آنهاست. همانگونه که در صندوقهای ضمانت وابسته به وزارت امور اقتصادی و دارایی، سقف ضمانتنامهها بر اساس رتبهبندی تعیین میشود، صندوقهای پژوهش و فناوری نیز باید از اعتبار خود حفاظت کنند تا بتوانند از ظرفیتهای ایجادشده بهره ببرند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تأکید بر تغییر شاخصهای ارزیابی صندوقها گفت: در سیاست جدید، دیگر عملکرد صندوقها با تعداد شرکتهای حمایتشده یا میزان تسهیلات پرداختی سنجیده نمیشود، بلکه ملاک، میزان اثرگذاری آنها در اتصال دانشگاه به صنعت، ایجاد بستههای حمایتی و توسعه فناوری است.
افشین تصریح کرد: صندوقها دیگر صرفاً یک نهاد مالی نیستند، بلکه رکن اصلی حکمرانی اکوسیستم نوآوری به شمار میروند و باید متناسب با این جایگاه متحول شوند.
وی با اشاره به اینکه برای صندوقهای پژوهش و فناوری تقسیمبندی نسلی مستقلی وجود ندارد، افزود: هرگاه از نسلهای مختلف صندوقها سخن گفته میشود، این تقسیمبندی متناظر با تحول پارکهای علم و فناوری است و نه اینکه صندوقها خود دارای نسلهای مستقل باشند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: در این چارچوب، نقش صندوقها نیز از تأمین مالی صرف به سمت معماری اکوسیستم سرمایه حرکت میکند؛ به این معنا که به جای حمایت از یک شرکت یا یک نقطه، کل زنجیره اکوسیستم مورد توجه قرار میگیرد و در مراحل بعدی نیز مناطق نوآوری و فناوریهای نوظهور محور فعالیت قرار میگیرند.
افشین با اشاره به تحول ادبیات جهانی تأمین مالی گفت: در پارادایم نخست، صندوقهای خطرپذیر با هدف جبران شکست بازار شکل گرفتند، اما در پارادایم دوم، نقش آنها به توسعهدهنده اکوسیستم ارتقا یافت.
وی افزود: امروز این پرسش مطرح است که اگر همه صندوقها بخواهند همه مأموریتها را انجام دهند، دیگر تفاوتی میان انواع صندوقها باقی نمیماند. اینکه صندوقهای پژوهش و فناوری خواهان برخورداری از همه اختیارات سایر صندوقها باشند، نشان میدهد اکوسیستم بهدرستی طراحی نشده است و این مسئله ناشی از ضعف طراحی نظام است، نه عملکرد خود صندوقها.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تشریح پارادایمهای جدید فعالیت صندوقها اظهار کرد: در پارادایم سوم، صندوقها باید مأموریتمحور و نوآوریمحور باشند؛ برای مثال، تمرکز یک صندوق میتواند حل مسئله آب باشد و در این چارچوب، همه فناوریهای مرتبط از هوش مصنوعی تا صنعت و تولید را در بر بگیرد.
افشین ادامه داد: در پارادایم چهارم نیز تمرکز صندوقها بر فناوریهای خاص قرار میگیرد و سرمایهگذاریها با رویکرد مأموریتمحور، سرمایهگذاری صبورانه، راهبردی و اهرمی انجام میشود.
وی در پایان این قسمت از سخنان خود تأکید کرد: در پارادایم جدید، دیگر منابع بهصورت یکسان میان همه صندوقها توزیع نمیشود، بلکه صندوقهایی که بتوانند منابع خود را اهرم کرده و در تحقق مأموریتهای اکوسیستم نقش بیشتری ایفا کنند، از حمایت بیشتری برخوردار خواهند شد. هدف این است که صندوقهای پژوهش و فناوری با بهکارگیری منابع خود، در خدمت مأموریتهای کلان اکوسیستم نوآوری قرار گیرند.
هدف از سیاستهای جدید خلق ابزاری برای خلق ظرفیت ملی است
افشین با تأکید بر اینکه هدف اصلی از سیاستهای جدید، افزایش تعداد صندوقها یا منابع مالی نیست، اظهار کرد: پول هدف نیست، بلکه ابزاری برای خلق ظرفیت ملی است. مسئله کشور کمبود صندوقهای پژوهش و فناوری، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) یا صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر (VC) نیست، بلکه مسئله اصلی، توانایی ایفای نقش این صندوقها در زنجیره نوآوری است.
وی افزود: تفاوت کشورها در تعداد صندوقها یا حجم منابع مالی آنها نیست، بلکه در فلسفه حکمرانی این صندوقهاست. در آمریکا، جوهره فعالیت صندوقها خلق بازار و فناوریهای آینده است و این صندوقها میان بازار و دولت نقشآفرینی میکنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: در چین، سرمایه در خدمت سیاستهای اعلامشده دولت قرار دارد و صندوقها تنها در حوزههای اولویتدار تعیینشده امکان سرمایهگذاری دارند. در اتحادیه اروپا نیز صندوقها وظیفه کاهش ریسک سرمایهگذاری در فناوریهای عمیق را بر عهده دارند.
افشین با اشاره به تجربه سنگاپور گفت: در این کشور، صندوقها نقش هماهنگکننده سرمایه را ایفا میکنند و ترکیب منابع دولتی، گرنتها و سایر ابزارهای مالی را برای توسعه فناوری سامان میدهند.
وی همچنین با اشاره به سیاستهای کشورهای منطقه اظهار کرد: امارات، عربستان و قطر هر یک مسیر متفاوتی را برای توسعه فناوری انتخاب کردهاند. قطر با ایجاد «شهر آموزش» و استقرار شعب دانشگاههای معتبر جهان، بر آموزش متمرکز شده است. امارات با ایجاد مناطق آزاد فناوری، زمینه استقرار شرکتهای بزرگ فناوری و بهرهمندی آنها از مشوقهایی مانند معافیتهای مالیاتی را فراهم کرده و عربستان نیز با اجرای پروژههای شهرهای هوشمند فناورانه، بازار و زیرساخت لازم را برای حضور شرکتهای فناوری ایجاد کرده است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: هر یک از این کشورها بخشی از زنجیره توسعه فناوری را تقویت کردهاند و اگر این اقدامات در کنار یکدیگر دیده شود، یک زنجیره کامل شکل میگیرد.
افشین در ادامه با تشریح الگوی آمریکا گفت: اگرچه تصور عمومی این است که این کشور صرفاً بر بازار تکیه دارد، اما در عمل، هر جا بازار بهتنهایی قادر به پیشبرد فناوری نباشد، نهادهای مالی و حمایتی وارد عمل میشوند و پروژههای بزرگ را تأمین مالی میکنند.
وی افزود: در آمریکا، بنیادهای علمی از علوم پایه حمایت میکنند، برخی نهادها پروژههای بزرگ را پیش میبرند و برخی دیگر با ارائه تسهیلات، شرکتهای کوچک دانشبنیان را به پروژههای صنعتی و مأموریتمحور متصل میکنند. بنابراین، در کنار اکوسیستم باز، هدایتگری مالی نیز وجود دارد.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور تأکید کرد: در آمریکا دولت جای صندوقها را نگرفته و صندوقها نیز جای دولت را نگرفتهاند. نقطه قوت این کشور، معماری و هماهنگی سرمایه است و توانسته زنجیره ارتباط میان اجزای اکوسیستم را برقرار کند.
افشین با بیان اینکه هیچ کشوری الگوی کشور دیگری را عیناً کپی نکرده است، گفت: همه کشورها با بررسی تجربههای جهانی، مدل متناسب با شرایط خود را طراحی کردهاند. ما نیز نباید صرفاً از مدل آمریکا، اروپا یا چین تقلید کنیم، بلکه باید الگوی بومی خود را متناسب با نیازهای کشور طراحی کنیم.
وی در تشریح الگوی چین اظهار کرد: در این کشور، شورای دولتی اولویتهای راهبردی را تعیین میکند و همه صندوقها موظفاند در همان حوزهها سرمایهگذاری کنند. به همین دلیل، صندوقها در چین ابزار اجرای سیاست صنعتی هستند، نه صرفاً ابزار تأمین مالی.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور افزود: در اتحادیه اروپا نیز جمعبندی بر این بوده که سرمایهگذاری بهصورت خودکار شکل نمیگیرد و باید با ابزارهای تأمین مالی، ریسک سرمایهگذاری در فناوریهای کلیدی کاهش یابد.
افشین با اشاره دوباره به تجربه سنگاپور گفت: در این کشور، دولت به جای سرمایهگذاری مستقیم در همه شرکتها، نقش هماهنگکننده سرمایه را ایفا میکند و با سرمایهگذاری در صندوقها، آنها را به سمت سرمایهگذاری در شرکتهای هدف هدایت میکند.
وی افزود: در امارات و عربستان نیز دولت جایگزین بازار نشده، بلکه نقش خود را در هدایت و ایجاد زیرساخت برای توسعه فناوری ایفا کرده است.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور در جمعبندی این بخش از سخنان خود اظهار کرد: روند مشترک در کشورهای مختلف نشان میدهد که نظامهای تأمین مالی از حمایت صرف از پژوهش عبور کرده و به سمت خلق ثروت، ایجاد بازار، توسعه فناوریهای راهبردی، توسعه اکوسیستم و در نهایت حکمرانی راهبردی حرکت کردهاند. بنابراین، نظام تأمین مالی کشور نیز باید همین مسیر تحول را طی کند.
افشین با تشریح تفاوت رویکردهای تأمین مالی در نسلهای مختلف اکوسیستم نوآوری اظهار کرد: در نسلهای گذشته، تمرکز بر این بود که چه میزان وام، گرنت، ضمانتنامه یا تسهیلات با چه نرخ سود و برای چه مدتی به یک پروژه اختصاص یابد. این پرسشها نشان میدهد که همچنان با ادبیات نسلهای پیشین فناوری مواجه هستیم.
وی افزود: در نسل سوم، پرسش اصلی دیگر میزان تسهیلات نیست، بلکه این است که صندوق با استفاده از منابع مالی خود چگونه به توسعه اکوسیستم کمک میکند. اگر ارزیابی صندوقها همچنان بر مبنای حمایت از شرکتها باشد، نشان میدهد که هنوز در چارچوب نسل سوم حرکت میکنند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: در نسل چهارم، تمرکز بر حل مسائل ملی و توسعه اکوسیستم منطقهای است. در این رویکرد، صندوقها باید مشخص کنند که منابع خود را برای حل کدام مسئله ملی اختصاص دادهاند؛ برای مثال، کاهش مصرف انرژی با فناوریهای نوین، توسعه کشاورزی هوشمند یا کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی.
افشین افزود: تحقق این اهداف ممکن است از مسیرهای مختلفی مانند حمایت از تولید بذرهای جدید، فناوریهای مرتبط با خاک، سامانههای آبیاری، انرژی یا هوشمندسازی انجام شود. آنچه اهمیت دارد، توسعه اکوسیستم برای حل مسئله است، نه صرف حمایت از یک فناوری یا یک شرکت.
وی با تأکید بر لزوم طراحی ابزارهای مالی متناسب با مراحل مختلف بلوغ فناوری اظهار کرد: برای توسعه فناوریهای جدید، باید ابزارهای مالی جدید نیز طراحی شود. برخی ابزارهای موجود پاسخگوی پروژههای بزرگ نیستند و به همین دلیل، ابزارهای تازهای مانند اوراق فناوری یا مدلهای جدید همسرمایهگذاری طراحی شدهاند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور ادامه داد: در برخی از این مدلها، انجمنها یا شرکتها بخشی از منابع را تأمین میکنند و صندوق نیز به همان میزان مشارکت کرده و زمینه دریافت چندبرابری تسهیلات را فراهم میکند. بنابراین، صندوقها باید از این ابزارهای جدید استفاده کنند و شرکتها را نیز به بهرهگیری از آنها ترغیب کنند.
افشین با اشاره به تفاوت شاخصهای ارزیابی صندوقها در نسلهای مختلف گفت: در نسل دوم، معیار ارزیابی صندوقها میزان سرمایهگذاری روی شرکتها، تعداد استارتآپهای حمایتشده و بازده مالی آنها بود، اما در نسل سوم، معیار اصلی سرمایهگذاری مأموریتمحور و توسعه میدانهای فناوری است.
وی افزود: در این رویکرد، استارتآپ تنها یکی از اجزای اکوسیستم به شمار میرود و آنچه اهمیت دارد، ایجاد ارتباط میان اجزای مختلف زنجیره و میزان اثرگذاری اقتصادی، اجتماعی و اقتداری آنهاست.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور با تأکید بر ضرورت شبکهسازی میان صندوقها اظهار کرد: صندوقها باید برای اجرای پروژههای مشترک با یکدیگر شبکه تشکیل دهند و ظرفیتهای استانها، دانشگاهها و مناطق کمتر برخوردار را از طریق اتصال به یکدیگر فعال کنند.
افشین ادامه داد: اگر هر صندوق بهصورت مستقل فعالیت کند، اکوسیستم شکل نخواهد گرفت. آنچه اهمیت دارد، ایجاد شبکه، اتصال بازیگران و اهرمسازی سرمایه است و شاخص عملکرد نیز باید میزان حل مسائل کشور باشد.
وی با اشاره به نسل چهارم صندوقها گفت: در این مرحله، باید مشخص شود که هر صندوق در کدام میدانهای فناوری و مسائل ملی فعالیت میکند. فناوریهایی مانند هوش مصنوعی، تنها یکی از ابزارهای حل مسائل در حوزههایی مانند آب، انرژی، سلامت و علوم انسانی هستند و باید در خدمت حل این مسائل قرار گیرند.
معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان رئیسجمهور همچنین بر ضرورت اتصال صندوقها به سایر اجزای اکوسیستم تأکید کرد و افزود: صندوقهای پژوهش و فناوری باید به شتابدهندهها، پارکهای علم و فناوری، دانشگاهها و صنایع بزرگ متصل باشند. صندوقی که چنین ارتباطاتی نداشته باشد، هرچند ممکن است عملکرد مناسبی داشته باشد، اما بهصورت منفرد فعالیت میکند و نقش مؤثری در شکلگیری اکوسیستم نخواهد داشت.
افشین خاطرنشان کرد: برقراری این ارتباطات از وظایف پارکهای علم و فناوری است و زمانی که صندوقها در قالب خوشهها و شبکههای تخصصی فعالیت کنند، امکان شکلگیری ارتباطات گسترده و توسعه اکوسیستم نوآوری فراهم خواهد شد.
ادامه دارد…
انتهای پیام/