تبدیل تجربه به سرمایه ماندگار نظام تصمیمسازی
تشکیل اتاق فکر دیپلماسی با حضور سفرا و مدیران باسابقه وزارت امور خارجه، اگرچه در نگاه اول ایدهای تازه به نظر میرسد اما در واقع پاسخی به یک خلل ساختاری است که از حدود یک دهه پیش و همزمان با بازنشستگی نسل اول دیپلماتهای جمهوری اسلامی ایران پدید آمد.
عبدالله نوروزی، دبیر انجمن سفرای ادوار: نسلی که در سالهای اول پس از انقلاب وارد دستگاه سیاست خارجی شد، امروز به مرحله بازنشستگی رسیده و این پرسش را پیش روی تصمیمگیران قرار داده است که چگونه میتوان از انبوه تجربه و دانش آنان برای تقویت سیاست خارجی کشور بهره گرفت.
در گذشته، دولتها کمتر با چنین مسألهای روبهرو بودند زیرا اساساً پدیدهای به نام بازنشستگی گسترده نسل اول وزارت امور خارجه وجود نداشت.
این اتفاق از دهه ۱۳۹۰ آغاز شد. زمانی که گروهی از دیپلماتهایی که از ابتدای انقلاب در وزارت امور خارجه فعالیت کرده بودند، بهتدریج از چرخه اداری خارج شدند. در حالی که قوانین موجود، از جمله اساسنامههای مرتبط و قانون مدیریت خدمات کشوری، در برخی موارد امکان ادامه خدمت افراد تا ۷۰ سال را نیز پیشبینی کرده ولی روند بازنشستگی این نسل آغاز شد و بخش مهمی از تجربه انباشته دستگاه دیپلماسی از ساختار رسمی وزارتخانه فاصله گرفت.
ویژگی این نسل تنها سابقه طولانی خدمت نیست. آنان در دورهای وارد وزارت امور خارجه شدند که هنوز دانشکده روابط بینالملل فارغالتحصیلان خود را به این وزارتخانه معرفی نکرده بود. اولین فارغالتحصیلان این دانشکده از سال ۱۳۶۵ به وزارت امور خارجه پیوستند و طی نزدیک به دو دهه بعد، نسل جدید مدیران و دیپلماتها را شکل دادند. نسلی که امروز بخش عمده مدیران ارشد دستگاه دیپلماسی را تشکیل میدهد و محصول نظام آموزشی و مدیریتی جمهوری اسلامی است.
در مقابل، نسل اول دیپلماتها عمدتاً از میان نیروهای دانشگاهی، فعالان سیاسی و مبارزان پیش از انقلاب انتخاب شده بودند و با انگیزههای اعتقادی و انقلابی وارد عرصه سیاست خارجی شدند. همین تفاوت تاریخی، تجربه آنان را به سرمایهای تکرارنشدنی تبدیل کرده است.
با آغاز موج بازنشستگی، شماری از این دیپلماتهای باسابقه احساس کردند که حجم بزرگی از دانش تخصصی، تجربه میدانی و شناخت روابط بینالملل در معرض فراموشی قرار گرفته است. آنان معتقد بودند وزارت امور خارجه، به دلیل درگیری با مسائل روزمره، فرصت و سازوکار لازم برای بهرهگیری از این ظرفیت را ندارد. از همین رو، گروهی از سفرا و مدیران بازنشسته تصمیم گرفتند تشکلی مستقل ایجاد کنند تا ارتباط این سرمایه انسانی با دستگاه سیاست خارجی حفظ شود.
نتیجه این تلاش، شکلگیری «انجمن سفرا» بود. نهادی که طی حدود پنج سال فعالیت، توانست بسیاری از سفرا و اعضای سابق شورای معاونان وزارت امور خارجه را گرد هم آورد. به گفته مسئولان این انجمن، امروز حدود ۳۵ نفر از مدیران ارشد و سفیران باسابقه عضو آن هستند. مجموعهای که اگر سابقه خدمت اعضای آن را کنار هم قرار دهیم، بیش از صدها سال تجربه مدیریتی و دیپلماتیک را در خود جای داده است. تجربهای که بدون هیچ چشمداشت سیاسی یا اجرایی، در اختیار سیاست خارجی کشور قرار گرفته است.
از همین منظر، نشست اخیر معاون اول رئیسجمهور با جمعی از سفیران ادوار مختلف را میتوان اقدامی در جهت شناسایی و فعالسازی این ظرفیت دانست. به نظر میرسد دولت پس از تجربه موفق استفاده از وزرای ادوار و استانداران ادوار در قالب نشستهای مشورتی، اکنون به این نتیجه رسیده است که حوزه سیاست خارجی نیز به چنین سازوکاری نیاز دارد. بر همین اساس، ایده تشکیل اتاق فکر دیپلماسی با استقبال مسئولان مواجه شده و قرار است این نشستها استمرار پیدا کند. نکته مهم آن است که این انجمن و جلسات مشورتی آن، رقیب یا موازی وزارت امور خارجه نیستند. اعضای آن همگی بازنشستهاند و هیچ مطالبهای برای بازگشت به مسئولیتهای اجرایی ندارند.
هدف اصلی، انتقال تجربه به مدیران فعلی و نسلهای آینده دستگاه دیپلماسی است. در واقع، مدیران امروز وزارت امور خارجه نیز در سالهای آینده به همین جمع خواهند پیوست و اگر سازوکاری برای ثبت، حفظ و انتقال تجربه ایجاد نشود، هر نسل ناچار خواهد بود بسیاری از مسیرهای پیمودهشده را دوباره طی کند.
از نگاه اعضای این انجمن، دیپلماسی عرصهای نیست که تجربه در آن به سادگی جایگزین شود. یک دیپلمات حرفهای حاصل دهها سال حضور در مذاکرات، مأموریتهای خارجی، شناخت فرهنگها، مدیریت بحرانها و تعامل با بازیگران بینالمللی است. به همین دلیل، بهرهوری یک سفیر یا دیپلمات باتجربه، در بسیاری از موارد، پس از ۶۰ سالگی به اوج میرسد. زمانی که تجربه و شناخت عمیق، مکمل دانش تخصصی میشود.
فعالیت این انجمن نیز صرفاً به برگزاری نشستهای داخلی محدود نیست. اعضا تأکید دارند که هیچگاه به دنبال صدور بیانیههای رسانهای یا ورود به مجادلات سیاسی نیستند. جمعبندی جلسات تخصصی آنان به صورت مکتوب و از طریق مجاری رسمی و افراد مورد اعتماد به نهادهای مسئول منتقل میشود تا در فرآیند تصمیمسازی مورد استفاده قرار گیرد. به گفته آنان، همین رویکرد کارشناسی و غیررسانهای موجب شده است که به تدریج دولت و سایر نهادهای مرتبط به ظرفیت این مجموعه توجه بیشتری نشان دهند.
در مقابل، درباره استفاده رسانه ملی از ظرفیت سفیران و دیپلماتهای ادوار، نگاه متفاوتی وجود دارد. به اعتقاد برخی اعضای انجمن، صداوسیما احساس میکند از منظر تحلیلی و کارشناسی به اندازه کافی از نیروهای مورد اعتماد خود بهره میبرد و از این رو، ضرورتی برای استفاده گسترده از همه طیفهای دیپلماتیک نمیبیند. البته در مواردی نیز از برخی سفیران باسابقه برای حضور در برنامههای تحلیلی دعوت شده اما این حضورها محدود و موردی بوده و به یک رویه ثابت تبدیل نشده است.
آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد، تبدیل تجربه به سرمایهای ماندگار برای نظام تصمیمسازی کشور است. دستگاه دیپلماسی، همچون هر نهاد تخصصی دیگر، تنها با اتکا به نیروهای جوان و آموزشهای دانشگاهی پیش نمیرود بلکه نیازمند انتقال مستمر تجربه از نسلی به نسل دیگر است. تشکیل اتاق فکر دیپلماسی و بهرهگیری از ظرفیت «انجمن سفرا» را میتوان گامی در همین مسیر دانست. اقدامی که اگر استمرار یابد، میتواند به حفظ حافظه تاریخی سیاست خارجی ایران و ارتقای کیفیت تصمیمسازی در این حوزه کمک کند.
انتهای پیام/