ایده‌های پزشکیان؛ طرحی برای تقویت همکاری قدرت های بزرگ

بهاره سازمند، استاد دانشگاه تهران: گفتمان حاکم بر این سخنرانی، ضمن تأکید بر جایگاه سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای چندجانبه غیرغربی، بر ضرورت ایجاد سازوکارهای مستقل و مؤثر برای مواجهه با چالش‌های امنیتی، اقتصادی و حقوقی نظام بین‌الملل تأکید دارد. در این چارچوب، «جنوب جهانی» صرفاً به‌عنوان یک مفهوم جغرافیایی مطرح نیست، بلکه به‌مثابه یک چارچوب هنجاری برای دفاع از حاکمیت، استقلال راهبردی، برابری دولت‌ها و اصلاح مناسبات نابرابر بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
در سطح نهادی و سازمانی سخنرانی بر ضرورت توسعه ظرفیت‌های درونی سازمان همکاری شانگهای تأکید دارد. پیشنهاد تأسیس «بانک سازمان همکاری‌ شانگهای»، ایجاد اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایه‌گذاری و تشکیل «کنسرسیوم انرژی سازمان همکاری‌ شانگهای» نشان‌دهنده تلاش برای تبدیل سازمان از یک چارچوب عمدتاً هماهنگ‌کننده به نهادی با ظرفیت‌های تخصصی و تصمیم‌سازی بیشتر است.
 این رویکرد با منطق جنوب جهانی مبنی بر ضرورت تقویت نهادهای غیرغربی و افزایش توان کشورهای در حال توسعه برای تولید دانش، سیاست و سازوکارهای مستقل همخوانی دارد.
 در همین راستا رئیس جمهوری بر تعمیق همکاری‌های اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری اعضا در برابر ساختارهای مالی و اقتصادی تحت سلطه قدرت‌های غربی تأکید کرد و پیشنهاد استفاده گسترده‌تر از ارزهای ملی، ایجاد سازوکار مشترک تسویه و تأمین مالی، تأسیس «بانک سازمان همکاری شانگهای»، اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایه‌گذاری و کنسرسیوم انرژی، ایجاد مجمع پارلمانی کشورهای عضو سازمان همکاری‌ شانگهای همگی نشان‌دهنده تلاش برای ایجاد ظرفیت‌های سازمانی مستقل در درون سازمان است.
بنابراین، چندجانبه‌گرایی مورد نظر ایران صرفاً به همکاری سیاسی و امنیتی محدود نمی‌شود، بلکه ایجاد زیرساخت‌های اقتصادی و مالی مستقل را نیز بخشی از فرآیند تقویت چندجانبه‌گرایی می‌داند و سازمان همکاری شانگهای را فراتر از یک سازمان سیاسی- امنیتی به تصویر می‌کشد.
در سطح حقوقی، محور مهم سخنرانی ایشان دفاع از اصول بنیادین حقوق بین‌الملل، منشور ملل متحد، اصل منع توسل به زور و حاکمیت دولت‌ها بود. اشاره به اینکه تهاجماتی که در 13 ژوئن 2025 و 28 فوریه 2026 توسط آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران انجام شدند، تجاوزی آشکار علیه اصول بنیادین منشور ملل متحد و حقوق بین‌الملل، علیه اصل منع توسل به زور و علیه حق حیات بودند. 
همچنین به یادداشت تفاهم اسلام‌آباد اشاره و تأکید شد چنانچه آمریکا به تعهدات خود در یادداشت تفاهم مزبور بازگردد، جمهوری اسلامی ایران نیز بلافاصله عمل متقابل خواهد کرد و برخلاف آمریکا، کشور ایران سابقه درخشانی در عمل به تعهدات و پیمان‌های بین‌المللی خود دارد و همواره بر اساس اصول حاکم بر حقوق بین‌الملل حرکت کرده است.
در مجموع، سخنرانی رئیس جمهوری محترم تصویری از چندجانبه‌گرایی ارائه می‌دهد که هم بعد سازمانی آن تقویت شده و هم محدود به حوزه سیاسی- امنیتی نیست و دربرگیرنده توأمان ابعاد امنیتی و اقتصادی است. با این حال، تحقق این رویکرد مستلزم عبور از مباحث گفتمانی صرف، در نظر گرفتن منابع مالی مشخص، قواعد اجرایی و سازوکارهای الزام‌آور و در یک کلام حرکت از حرف به سمت عمل و پذیرش پیشنهاد‌های ارائه شده توسط جمهوری اسلامی ایران از سوی دیگر اعضای سازمان همکاری شانگهای است.