پروژه‌های نیمه‌تمام؛ سرمایه‌های منجمد اقتصاد ایران

بخش مهمی از شبکه بزرگراهی آمریکا در دوران پس از جنگ جهانی دوم و بویژه در عصر آیزنهاور ساخته شد، شبکه‌ای عظیم که آمریکا را به هم متصل کرد و یکی از پایه‌های رشد اقتصادی این کشور شد. امروز اما بخش مهمی از مسأله آمریکا دیگر «ساختن» نیست، بلکه مسأله نگهداری، نوسازی و بازسازی همان سرمایه عظیم گذشته است.

اما چین مسیر دیگری را طی کرده است. چین در دو سه دهه اخیر، با یک سیاست متمرکز و بلندمدت، همچنان به ساختن ادامه داده است. چین هنوز در مرحله‌ای است که «شبکه جدید» می‌سازد و آمریکا بیشتر در مرحله‌ای است که «شبکه موجود» را حفظ و بازسازی می‌کند. و این دو تفاوت بزرگی با یکدیگر دارند.اما از اینجا به بعد، داستان برای ما در ایران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

یران امروز با یک دوگانگی در سیاست زیرساختی روبه‌رو است. از یک طرف، بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های موجود کشور، به‌خصوص راه‌ها، پل‌ها و ابنیه فنی، نیازمند نگهداری، بهسازی و بازسازی هستند و از طرف دیگر، با انبوهی از پروژه‌های نیمه‌تمام مواجهیم.

در چنین شرایطی، یک پرسش ساده اما اساسی باید مطرح شود، آیا منطقی است که با بودجه محدود، هم پروژه‌های نیمه‌تمام گذشته را ادامه دهیم، هم شبکه موجود را نگهداری کنیم و هم مرتباً پروژه‌های جدیدی را آغاز کنیم؟ پاسخ روشن است: خیر.

وقتی منابع محدود است، شروع هر پروژه جدید به معنای تقسیم بیشتر منابع است. پروژه‌ای که تمام نمی‌شود، سرمایه نیست؛ سرمایه منجمدشده است، در اقتصاد زیرساخت، یک پروژه تا زمانی که به بهره‌برداری نرسیده، تمام ارزش اقتصادی خود را ایجاد نمی‌کند. 

به همین دلیل، اولویت دادن به اتمام پروژه‌های دارای توجیه اقتصادی و اجتماعی بالا، گاهی از شروع پروژه‌های جدید بسیار مهم‌تر است. 

وقت آن رسیده است که درباره پروژه‌های حمل‌ونقل کشور، خصوصاً پروژه‌های ریلی، یک ارزیابی جدی درباره مسأله‌های پس از بهره‌برداری انجام شود.

آمریکا به ما می‌آموزد که ساختن زیرساخت بدون برنامه بلندمدت نگهداری، روزی کشور را با کوهی از هزینه‌های انباشته مواجه می‌کند و چین به ما می‌آموزد که برنامه بلندمدت، تأمین مالی پایدار و انتخاب هدفمند پروژه‌ها می‌تواند زیرساخت را به موتور توسعه اقتصادی تبدیل کند. ایران امروز باید از هر دو تجربه استفاده کند. ما نه منابع چین را داریم و نه می‌توانیم مانند آمریکا هزینه‌های هنگفت نگهداری یک شبکه بسیار عظیم را تحمل کنیم، پس باید هوشمندانه‌تر انتخاب کنیم.