صدای قاطع ایران در برابر نظم دوگانه جهان

سخنرانی مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در مجمع عمومی سازمان ملل متحد را می‌توان در چارچوب گفتمانی گسترده‌تر تحلیل کرد که طی هفته‌های اخیر بویژه پس از تحولات پرتنش غرب آسیا در میان شماری از کشورهای جهان در حال تقویت است. این گفتمان بیش از همه در میان کشورهای جنوب جهانی برجسته شده؛ کشورهایی که با وجود تفاوت‌های سیاسی و جغرافیایی در اعتراض به استانداردهای دوگانه، نقض حقوق بین‌الملل و نابرابری در ساختار قدرت جهانی، اشتراکات قابل توجهی در مواضع خود نشان می‌دهند. سخنان پزشکیان را نیز می‌توان در امتداد همین گفتمان و در عین حال به ‌عنوان بیان صریح مواضع ایران درباره نظم بین‌المللی موجود ارزیابی کرد. اولین محور مهم سخنان رئیس‌جمهوری، مسأله اجرای تبعیض‌آمیز حقوق بین‌الملل بود. از این منظر، نمی‌توان انتظار داشت قواعد بین‌المللی تنها زمانی مورد استناد قرار گیرند که با منافع قدرت‌های بزرگ سازگار باشند و در مواردی که با منافع آنان تعارض دارند، نادیده گرفته شوند. چنین رویکردی نه‌تنها اعتبار حقوق بین‌الملل را تضعیف می‌کند، بلکه زمینه‌ساز بی‌ثباتی و ناامنی بیشتر در نظام بین‌الملل خواهد شد. این مسأله طی ماه‌ها و سال‌های اخیر به یکی از محورهای مشترک مواضع بسیاری از کشورهای جنوب جهانی تبدیل شده است. محور دوم، اعتراض به جابه‌جایی جایگاه قربانی و عامل تجاوز و تروریسم است. در شرایطی که اقدامات نظامی رژیم صهیونیستی در فلسطین و دیگر نقاط منطقه، از حمله به بیمارستان‌ها و زیرساخت‌ها تا عملیات نظامی در غزه و لبنان، پیامدهای گسترده‌ای بر منطقه گذاشته است، نسبت دادن عنوان تروریسم به ملت‌ها و کشورهایی که مدعی دفاع از خود هستند، از نگاه این گفتمان نمونه‌ای از استاندارد دوگانه محسوب می‌شود. پزشکیان با طرح این مسأله، بر ضرورت جلوگیری از سوءاستفاده سیاسی از مفاهیمی مانند تروریسم و دفاع مشروع تأکید کرد؛ رویکردی که در مواضع شماری از رهبران جهان نیز قابل مشاهده است. مسأله فلسطین، سومین محور مهم سخنان رئیس‌جمهوری بود. در این چارچوب، فلسطین همچنان یکی از مسائل بنیادین بحران غرب آسیا تلقی می‌شود؛ بحرانی که از نگاه ایران، با تضییع حقوق مردم فلسطین، تلاش برای اخراج آنان از سرزمین خود و گسترش تجاوزات به کشورهای پیرامونی پیوند خورده است. در همین زمینه، اشاره به مواضع چین درباره فلسطین و استانداردهای دوگانه در اجرای حقوق بین‌الملل نشان می‌دهد که این مسأله صرفاً موضوعی محدود به جهان اسلام نیست و در میان برخی قدرت‌های مهم جهان نیز به ‌عنوان یکی از ریشه‌های اصلی بی‌ثباتی منطقه مطرح است. چهارمین محور، پیوند میان قدرت، استقلال و توسعه است. تجربه تحولات سال‌های اخیر نشان داده است که در ساختار کنونی نظام بین‌الملل، ضعف در دفاع از منافع ملی می‌تواند به عاملی برای اعمال فشار و جلوگیری از پیشرفت کشورها تبدیل شود. جنگ، تحریم و محاصره از جمله ابزارهایی هستند که در چنین شرایطی مورد استفاده قرار می‌گیرند. از این منظر، پزشکیان بر این واقعیت تأکید دارد که توسعه و پیشرفت بدون برخورداری از حداقل قدرت و استقلال، بویژه در حوزه‌های علمی و فناوری، با محدودیت مواجه خواهد شد. در همین چارچوب، استانداردهای دوگانه در حوزه فناوری و توانمندی‌های راهبردی نیز مورد نقد قرار گرفت: نمی‌توان به یک کشور اجازه برخورداری از انواع تسلیحات و فناوری‌های پیشرفته را داد و همزمان کشور دیگری را حتی از توسعه دانش و فناوری‌های صلح‌آمیز برای پیشرفت و استقلال خود منع کرد. در مجموع، سخنان پزشکیان تصویری از ایران ارائه می‌دهد که با دفاع صریح از حقوق خود و مخالفت با استانداردهای دوگانه، بر ضرورت شکل‌گیری نظمی عادلانه‌تر، متوازن‌تر و مبتنی بر اجرای یکسان قواعد بین‌المللی تأکید دارد؛ گفتمانی که در بخش‌هایی با مطالبات رو به رشد جنوب جهانی همپوشانی پیدا می‌کند.