تلاش برای‌گذار از بازدارندگی پرهزینه به بازدارندگی هوشمند

سخنرانی مسعود پزشکیان در مجــمـــــع عمـــــومی سازمان  ملل در نگاه اول، مجموعه‌ای از مواضع آشنا به نظر می‌رسید؛ مخالفت با فشــــــارهای آمریــکا، محــکومیـــت اقدامـــات تروریستی آمریکا، تأکید بر حق ایران در دفاع از منافع ملی و دعوت به همکاری جمعی برای امنیت منطقه‌ای همگی مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران طی سال‌های گذشته نیز بوده است؛ اما اگر این سخنان در چارچوب منطق راهبردی جمهوری اسلامی و تحولات پس از جنگ‌های اخیر منطقه بازخوانی شود پیام دیگری نیز قابل مشاهده است که می‌توان آن را تلاش برای‌گذار از بازدارندگی پرهزینه به بازدارندگی هوشمند، بدون عقب‌نشینی از مؤلفه‌های قدرت ملی ارزیابی کرد. مرور حوادث سال‌های گذشته نشان داده است که هر اندازه تنش‌های منطقه‌ای افزایش یافته، هزینه‌های ژئوپلتیکی ایران نیز بیشتر شده است و برآیند حوادث به تشدید فشارهای سیاسی و اقتصادی تا شکل‌گیری ائتلاف‌های بازدارنده علیه تهران انجامیده است. 
در چنین شرایطی، حفظ قدرت تنها بخشی از معادله است و بخش مهم‌تر، مدیریت هزینه‌های استفاده از قدرت است که به نظر می‌رسد سخنرانی رئیس‌جمهوری را باید از همین منظر تحلیل کرد. پزشکیان کوشید میان قدرت بازدارندگی و استفاده از این قدرت تمایز قائل شود و این پیام، بیش از آنکه نشانه تغییر در توان یا اراده ایران باشد، تلاشی برای کاهش نگرانی‌های بین‌المللی و جلوگیری از تبدیل ایران به کانون اجماع‌های امنیتی جدید است. از همین زاویه، جمله محوری او ناظر بر این گزاره که «یا امنیت را با هم می‌سازیم یا ناامنی را با هم تجربه می‌کنیم» نیز فقط یک دعوت اخلاقی به صلح نیست و بر این واقعیت ژئوپلتیکی تکیه دارد که در غرب آسیا، ناامنی دیگر محدود به مرزهای یک کشور باقی نمی‌ماند و اخلال در بازار انرژی، افراط‌گرایی، مهاجرت و بی‌ثباتی اقتصادی، زنجیره‌ای از پیامدها را ایجاد می‌کنند که همه بازیگران منطقه را متأثر می‌سازد به نحوی که حتی رقبای راهبردی نیز ناگزیرند هزینه‌های رقابت را مدیریت کنند. 
در همین حال این سخنرانی از منظر روان‌شناسی سیاسی نیز قابل تحلیل است. در روان‌شناسی سیاسی، رهبران در شرایط بحران می‌کوشند افزون بر تغییر محاسبات رقیب، ادراک و احساسات مخاطبان را نیز 
مدیریت کنند. 
پزشکیان تلاش کرد تصویر ایران را از بازیگری که ممکن است امنیت منطقه را مختل کند به بازیگری که خواهان ثبات، اما آماده دفاع از منافع خود است تغییر دهد و این همان نقطه‌ای است که نشان می‌دهد دیپلماسی فقط انتقال مواضع نیست و مدیریت ادراک و کاهش هراس‌های امنیتی نیز در آن اهمیت دارد. با وجود این بدیهی است که موفقیت این راهبرد را نباید فقط با کیفیت و عبارات یک سخنرانی سنجید چرا که در مناسبات بین‌المللی، اعتبار هر پیام سیاسی به میزان انطباق آن با رفتار عملی دولت‌ها وابسته  است.
 اگر گفتار و رفتار در یک مسیر قرار گیرند، ایران می‌تواند بخشی از هزینه‌های ژئوپلتیکی رقابت‌های خود را کاهش دهد، بی‌آنکه از عناصر اصلی بازدارندگی فاصله بگیرد. شاید مهم‌ترین هدف این سفر و پیام سخنرانی پزشکیان نیز همین باشد که او تلاش می‌کند ایران همچنان قدرت بازدارندگی خود را حفظ کند، اما تصویر و هزینه‌های این قدرت به شکلی هوشمندانه‌تر  مدیریت شود.