”وحدتِ عملی اخلاقی” در گفتمان آیت االله شبیری زنجانی

این هفته، دنیای تشیع و اسلام و حوزه علمیه قم یکی از بزرگترین اساتید خود را از دست داد. آیت الله شبیری زنجانی پس از چهل سال تدریس فقه، اصول، رجال و پرورش شاگردانی با رویکردی اخلاقی روز سه شنبه 31 شهریور ماه در قم درگذشت.

یکی از وجوه کمتر دیده ‌شده از این مرجع بزرگ تشییع، نگاه شان به رابطه شیعه و اهل سنت و مسئله وحدت اسلامی و تقریب است. برای ایشان، وحدت به معنای نادیده گرفتن اختلافات اعتقادی نبود و بواسطه رویکرد رجالی و فقهی بر این مسئله بسیار محکم بودند، اما معتقد بودند یافتن راهی برای زندگی مشترک مسلمانان در عین حفظ هویت‌های مذهبی ممکن است و میگفتند: «ما یک‌سری مشترکاتی داریم که این مشترکات باید محفوظ باشد و قدر آن هم دانسته شود.»
آیت الله شبیری برای این نگاهشان ایده مشخص داشتند و معتقد بودند پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین(ع)، امام حسن(ع) و امام حسین(ع) از جمله مشترکات شیعه و اهل سنت است؛ مسلمانان می‌توانند در سایه همین مسئله به سعادت برسند. در نگاه ایشان، میراث مشترک اسلامی تنها یک مفهوم کلی نیست، بلکه می‌تواند مبنایی واقعی برای ارتباط و همگرایی میان مسلمانان باشد.
این نگاه را باید کنار یک تعبیر صریح‌تر از ایشان گذاشت: «حفظ خون مسلمانان در اسلام از اهم واجبات است.» در سال‌هایی که جریان‌های تکفیری در منطقه به نام اختلاف مذهبی خون همدیگر را می‌ریختند، آیت الله شبیری زنجانی وحدت را صرفاً یک توصیه اخلاقی یا سیاسی نمی‌دانست؛ آن را به یک اصل جدی شرعی مینامید.
اما شاید برای فهم عمیق‌تر این نگاه، باید به «جرعه‌ای از دریا» رفت؛ جایی که خاطرات تاریخ شفاهی ایشان درباره عالمان گذشته، رگه هایی از نگاه وحدت و منشا آن را عیان میکند.
یکی از خاطرات مشهور ایشان درباره میرزای بزرگ شیرازی است. آیت الله شبیری زنجانی نقل میکند: «در یکی از دیدارهای عمومی مرجع بزرگ میرزای شیرازی، جوانی از کربلا را دیدند که برای تحصیل به سامرا آمده بود. از خصوصیات قیافه این شخص فهمیدم که اگر او در اینجا بماند، کار دست ما می‌دهد و از آن لعن‌های کذایی می‌خواند، و ما که زحمت کشیدیم و مشکله اختلاف بین شیعه و سنی را به زحمت حل کردیم، او با یک عملش ممکن است این زحمات را از بین ببرد، یک لعن در حرم بخواند و تمام این زحمات به هدر برود. بعد که خود آن شخص را دیده بودند، گفته بود: خوش انصاف میرزا، نگذاشت اقلاً یک لعنی بخوانیم!»
یا درجای دیگری باز به نقل از استادش میرزای شیرازی میگویند: «مرحوم میرزای شیرازی از سهم امام(ع) برای علمای اهل سنت خرج می‌کرد. این همان روش و سلوک اهل‌بیت(ع) است که باید در شرایط فعلی نیز دنبال شود.»
شاید بیراه نباشد که یک دلیل دیگر توجه ایشان به مسئله وحدت، برگرفته از استاد دیگرشان آیت الله بروجردی دانست. ایشان بروجردی را از پایه‌گذاران مکتب تقریب مذاهب می‌دانست و به ارتباط او با علمای اهل سنت و حتی تعامل علمی با الازهر اشاره می‌کرد. از نگاه ایشان، مرحوم بروجردی تلاش داشت به جای برجسته کردن نقاط اختلاف، زمینه‌های علمی و دینی مشترک را تقویت کند.
آیت الله شبیری، وحدت را مساوی با عقب‌نشینی از تشیع یا اصولی در کلام و فقه نمی‌دانست؛ اما معتقد بودند وحدت یک اصل شرعی است که باید منجر به دو رویکرد شود: نخست حفظ و تقویت اشتراکات، حفظ حرمت خون مسلمین و همبستگی و عدم نزاع درون جهان اسلام؛ و دوم جبهه مشترک علیه دشمنان اسلام که نشان از رویکرد عملی و اخلاقی ایشان به وحدت است.