دو بیماری بی‌صدا؛ از فشار خون تا دیابت

   در میان مراجعه‌کنندگان، کسانی هستند که برای پیگیری بیماری شناخته‌شده خود آمده‌اند و افرادی که می‌گویند مدت‌هاست آزمایش نداده‌اند.

یکی از مراجعه‌کنندگان می‌گوید تا زمانی که سردرد و سرگیجه‌های مکرر سراغش نیامده بود، اندازه‌گیری فشارخون را جدی نمی‌گرفت.

مرد دیگری از زمانی می‌گوید که در یک آزمایش معمولی متوجه بالا بودن قند خونش شده است؛ موضوعی که به گفته او، پیش از آن هیچ‌گاه احتمال نمی‌داد با آن مواجه شود.

این روایت‌ها، اگرچه تجربه‌های فردی‌اند، به مسئله‌ای مهم در نظام سلامت اشاره دارند: دیابت و پرفشاری خون از بیماری‌هایی هستند که ممکن است برای مدتی طولانی بدون نشانه‌های واضح یا با علائمی غیر اختصاصی همراه باشند.

 به همین دلیل، برخی افراد زمانی از بیماری خود مطلع می‌شوند که برای بررسی مشکلی دیگر به پزشک مراجعه کرده‌اند یا در جریان غربالگری و آزمایش‌های دوره‌ای قرار گرفته‌اند.

بیماری‌هایی که همیشه هشدار نمی‌دهند

دیابت و پرفشاری خون از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی، سکته مغزی و آسیب به کلیه‌ها به شمار می‌روند. اهمیت این بیماری‌ها تنها به شیوع آن‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه تشخیص دیرهنگام و پیگیری نامنظم نیز می‌تواند احتمال بروز عوارض را افزایش دهد.

نورالله عزیزی، مردی حدوداً ۴۵ ساله که برای بررسی نتیجه آزمایش خود به مرکز سلامت آمده است، می‌گوید: فکر می‌کردم تا وقتی مشکلی در زندگی روزمره‌ام ایجاد نشده، لازم نیست مرتب آزمایش بدهم. قند خونم اتفاقی در یک آزمایش مشخص شد. اگر آن آزمایش را انجام نمی‌دادم، شاید مدت بیشتری از وضعیت بدنم خبر نداشتم.

این روایت نمونه‌ای از وضعیتی است که در آن، نبود علائم محسوس به تصور سلامت کامل منجر می‌شود. با این حال، پزشکان تأکید می‌کنند که احساس سلامت به‌تنهایی برای رد احتمال ابتلا به دیابت یا پرفشاری خون کافی نیست و ارزیابی پزشکی، متناسب با سن، سابقه خانوادگی و عوامل خطر، اهمیت دارد.

سبک زندگی؛ حلقه‌ای مهم در زنجیره پیشگیری

کم‌تحرکی، اضافه‌وزن، الگوی غذایی نامناسب، مصرف بیش از اندازه نمک و سابقه خانوادگی از جمله عواملی هستند که می‌توانند در افزایش خطر ابتلا به این بیماری‌ها نقش داشته باشند.

 البته وجود هر یک از این عوامل به معنای ابتلای قطعی نیست و تشخیص بیماری نیز باید بر پایه ارزیابی‌های پزشکی انجام شود.

پریسا چرخ آبی، مراجعه‌کننده دیگری است که می‌گوید: بیشتر روز را سر کار هستم و وقتی به خانه می‌رسم، فرصتی برای پیاده‌روی ندارم. غذای بیرون هم زیاد می‌خورم. معمولاً تا وقتی احساس ناراحتی نکنم، به فکر بررسی وضعیت سلامتم نمی‌افتم.

این توضیح، یکی از چالش‌های پیشگیری را نشان می‌دهد: توصیه به تغییر سبک زندگی، زمانی اثربخش‌تر است که با شرایط واقعی زندگی افراد، از جمله ساعات کاری، امکان دسترسی به غذای سالم و فرصت فعالیت بدنی، تناسب داشته باشد.

کارشناسان سلامت عمومی بر اهمیت فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل، کنترل وزن، کاهش مصرف نمک و پرهیز از دخانیات تأکید دارند. در کنار این اقدامات، اندازه‌گیری فشارخون و بررسی قند خون در افراد واجد شرایط می‌تواند به شناسایی زودتر افراد در معرض خطر کمک کند.

از تشخیص تا کنترل؛ مسیر دشوار پیگیری

تشخیص بیماری پایان مسیر نیست. افراد مبتلا به دیابت یا پرفشاری خون برای کنترل وضعیت خود به پیگیری مستمر، رعایت توصیه‌های درمانی و در صورت نیاز، مصرف منظم دارو نیاز دارند. با این حال، هزینه‌های زندگی، محدودیت وقت، نگرانی از عوارض داروها و تصور نادرست درباره ضرورت ادامه درمان ممکن است روند پیگیری را دشوار کند.

معصومه ساری مراجعه‌کننده دیگری است که مبتلا به پرفشاری خون است که در این باره او می‌گوید: وقتی فشارم پایین می‌آید، فکر می‌کنم دیگر مشکلی ندارم. بعضی وقت‌ها مصرف دارو را جدی نمی‌گیرم، اما بعد متوجه می‌شوم که باید مرتب وضعیت فشارم را بررسی کنم.

این روایت، یک نکته مهم را برجسته می‌کند: پایین آمدن فشارخون در نتیجه درمان لزوماً به معنای برطرف شدن بیماری نیست. قطع یا تغییر دارو بدون مشورت با پزشک می‌تواند کنترل بیماری را مختل کند. همین موضوع درباره دیابت نیز اهمیت دارد؛ طبیعی شدن یک نتیجه آزمایش، به‌تنهایی مجوز قطع درمان نیست.

نقش مراکز سلامت در شناسایی زودهنگام

مراکز خدمات جامع سلامت می‌توانند در آگاهی‌بخشی، ارزیابی عوامل خطر، غربالگری افراد واجد شرایط و ارجاع بیماران به پزشک نقش مؤثری داشته باشند. با این حال، برای ارزیابی میزان اثربخشی این خدمات باید به داده‌های واقعی، از جمله شمار افراد غربالگری‌شده، موارد شناسایی‌شده، میزان پیگیری بیماران و دسترسی آنان به خدمات درمانی مراجعه کرد.

پیشگیری از یک غفلت روزمره

دیابت و پرفشاری خون همیشه با نشانه‌های هشداردهنده آغاز نمی‌شوند. به همین دلیل، اتکا به احساس سلامت و به تعویق انداختن بررسی‌های پزشکی می‌تواند فرصت تشخیص زودهنگام را از افراد بگیرد.

در شرایطی که بسیاری از افراد رسیدگی به سلامت را به زمانی موکول می‌کنند که مشکلی در زندگی روزمره‌شان ایجاد شود، آگاهی‌رسانی عمومی، دسترسی مناسب به خدمات سلامت و پیگیری منظم بیماران اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

پیشگیری از عوارض این بیماری‌ها تنها به توصیه‌های پزشکی محدود نیست؛ بلکه به این موضوع نیز وابسته است که افراد تا چه اندازه امکان دارند توصیه‌ها را در زندگی روزمره خود اجرا کنند و خدمات مورد نیازشان را به‌موقع دریافت کنند. گاهی یک بررسی ساده و به‌موقع می‌تواند آغاز مسیری برای کنترل بیماری و کاهش خطر عوارض آن باشد.

دیابت، خطر بیماری‌های قلبی را افزایش می‌دهد

در این باره دکتر پریسا مولایی، متخصص قلب و عروق و دارای بورد تخصصی قلب و عروق از دانشگاه تهران با اشاره به ارتباط دیابت و بیماری‌های قلبی‌عروقی، اظهار کرد: افراد مبتلا به دیابت بیش از سایر افراد در معرض ابتلا به بیماری‌های قلبی‌عروقی قرار دارند و کنترل قند خون، فشارخون و چربی‌های خون می‌تواند نقش مهمی در کاهش این خطر داشته باشد.

وی با بیان اینکه بیماری‌های قلبی‌عروقی از مهم‌ترین عوارض دیابت نوع ۲ به شمار می‌روند، افزود: افزایش قند خون در طول زمان می‌تواند به رگ‌های خونی و اعصاب آسیب برساند و زمینه بروز مشکلاتی مانند تنگی عروق، حمله قلبی و سکته مغزی را فراهم کند. به همین دلیل، آگاهی از ارتباط میان دیابت و بیماری‌های قلبی و توجه به راهکارهای پیشگیری، اهمیت زیادی دارد.

مولایی ادامه داد: فشارخون بالا، کلسترول نامناسب، اضافه‌وزن، کم‌تحرکی و مصرف دخانیات از جمله عواملی هستند که خطر ابتلا به بیماری‌های قلبی را در افراد دیابتی افزایش می‌دهند. وجود هم‌زمان دیابت و فشارخون بالا نیز می‌تواند فشار بیشتری به قلب و عروق وارد کند و احتمال بروز عوارض را افزایش دهد.

وی با تأکید بر اهمیت اصلاح سبک زندگی گفت: فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، کنترل وزن و پرهیز از مصرف دخانیات از مهم‌ترین اقداماتی هستند که می‌توانند به کاهش عوامل خطر بیماری‌های قلبی کمک کنند. پیاده‌روی، دوچرخه‌سواری و سایر فعالیت‌های بدنی متناسب با شرایط فرد، در کنار کاهش ساعات کم‌تحرکی، برای حفظ سلامت قلب اهمیت دارند.

این کارشناس همچنین با اشاره به نقش تغذیه در کنترل دیابت و پیشگیری از بیماری‌های قلبی اظهار کرد: مصرف سبزیجات، غلات کامل، مغزها و منابع غذایی سالم، در کنار محدود کردن نمک، قند افزوده و چربی‌های اشباع و ترانس، به بهبود وضعیت سلامت کمک می‌کند. افراد مبتلا به دیابت نیز بهتر است برای تنظیم برنامه غذایی متناسب با شرایط خود از متخصص تغذیه مشورت بگیرند.

مولایی با بیان اینکه بیماری‌های قلبی همیشه با علائم مشخص همراه نیستند، افزود: خستگی غیرمعمول، تنگی نفس، سرگیجه، درد یا احساس فشار در قفسه سینه و انتشار درد به بازو، گردن یا پشت می‌تواند از نشانه‌های هشداردهنده باشد. البته نبود این علائم نیز به معنای نبود بیماری نیست و بررسی‌های پزشکی منظم برای افراد در معرض خطر اهمیت دارد.

وی ادامه داد: کنترل قند خون و اندازه‌گیری دوره‌ای فشارخون و چربی‌های خون باید بخشی از برنامه مراقبتی افراد مبتلا به دیابت باشد. پیگیری درمان و مصرف داروها طبق تجویز پزشک نیز در کنترل بیماری و کاهش احتمال بروز عوارض نقش مؤثری دارد.

مولایی تأکید کرد: افراد نباید با مشاهده بهبود نتایج آزمایش‌ها، مصرف داروهای خود را بدون مشورت پزشک قطع کنند یا تغییر دهند. انتخاب روش درمانی نیز باید با توجه به شرایط جسمی، سابقه بیماری و عوامل خطر هر فرد انجام شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: تشخیص به‌موقع، پیگیری مستمر و اصلاح عادت‌های روزمره می‌تواند به کنترل بهتر دیابت و کاهش خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی کمک کند؛ ازاین‌رو، توجه به سلامت قلب باید در کنار مدیریت قند خون، به یکی از اولویت‌های اصلی مراقبت از افراد مبتلا به دیابت تبدیل شود.

پیشگیری از بروز بیماری قلبی عروقی در افراد دیابتی

دکتر راحله نظری، پزشک مرکز بهداشت شهدای والفجر شیراز نیز در رابطه با بهترین راه برای پیشگیری از بروز بیماری قلبی عروقی در افراد دیابتی، گفت: باید برای کنترل قند خون و فشار خون هر سه ماه یک بار به پزشک خانواده مراجعه شود.

این پزشک برای کاهش وزن و نگهداری مناسب آن، توصیه کرد: افراد دیابتی باید هر ماه به مراقب سلامت برای کنترل وزن مراجعه و برنامه کاهش وزن را طبق یک برنامه زمانبندی و زیر نظر متخصص تغذیه دنبال کنند.

او کاهش کمتر از 10 درصد وزن را در پیشگیری از حملات قلبی موثر دانست و گفت: بیماران لازم است در این خصوص فعالیت بدنی منظم داشته باشند زیرا روزانه 30 دقیقه پیاده روی به مدت پنج روز در هفته، بهترین ورزش برای افراد مبتلا به دیابت است و بهترین موقع ورزش یک تا سه ساعت بعد از صرف غذا در صبح یا عصر است.

او با اشاره به اینکه بیماران دیابتی باید سیگار را ترک کنند، هشدار داد: مصرف سیگار در افزایش مقاومت به انسولین، افزایش خطر ابتلا به دیابت و به ویژه افزایش خطر حمله قلبی، بسیار موثر است.

دکتر نظری در پایان یادآور شد: در برنامه تحول سلامت علاوه بر مراقبت های فوق، برای همه افراد دیابتی در هنگام مراجعه به پزشک خانواده خطر سنجی قلبی انجام می شود و اگر این میزان از حد معینی بالاتر باشد، برنامه ریزی های تشخیصی و درمانی لازم، انجام خواهد شد.