مسجد؛ کانون بازگشت حکمرانی به متن محله

محمد میرزایی، عضو کمیسیون فرهنگی مجلس شورای اسلامی:  مسجد در منظومه اجتماعی جامعه اسلامی، همواره فراتر از یک مکان عبادی و محل برگزاری نماز، کانونی برای پیوند مردم، سازماندهی ظرفیت‌های اجتماعی و حل مسائل جامعه بوده است. از صدر اسلام که پیامبر اکرم(ص) بسیاری از امور اجتماعی و عمومی را از مسجد سامان می‌دادند تا دوران دفاع مقدس که مساجد به پایگاه اصلی سازماندهی نیروها، پشتیبانی از جبهه‌ها و بسیج کمک‌های مردمی تبدیل شدند، این نهاد مذهبی همواره نقشی اثرگذار در حیات اجتماعی کشور داشته است.

از این منظر، تأکید دولت بر مسجد‌محوری و محله‌محوری، حرکتی ارزشمند برای احیای یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های مردمی کشور است؛ ظرفیتی که می‌تواند در شرایط امروز نیز در حل مسائل و مواجهه با بحران‌ها نقش‌آفرینی کند.
واقعیت این است که بسیاری از مسائل و مشکلات جامعه، پیش از آنکه در سطح ملی و در ساختارهای اداری و اجرایی مطرح شوند، در متن محله‌ها شکل می‌گیرند و زندگی روزمره مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهند. از مسائل معیشتی و نیازهای خانواده‌های آسیب‌پذیر گرفته تا مشکلات بهداشتی، فرهنگی و اجتماعی، همگی نیازمند سازوکاری برای شناسایی، پیگیری و ساماندهی هستند. مسجد به واسطه ارتباط مستقیم با مردم و برخورداری از اعتماد و سرمایه اجتماعی می‌تواند چنین نقشی را برعهده بگیرد. وقتی مردم یک محله در مسجد گرد هم می‌آیند، درباره مسائل و مشکلات خود گفت‌وگو می‌کنند و برای رفع آنها به همفکری و همکاری می‌رسند، در واقع نوعی از حکمرانی مشارکتی و مبتنی بر ظرفیت‌های محلی شکل می‌گیرد؛ الگویی که می‌تواند بخشی از بار دستگاه‌های اجرایی را نیز کاهش دهد.
تجربه کمک‌رسانی به خانواده‌های نیازمند، تأمین جهیزیه برای زوج‌های جوان، ساماندهی کمک‌های مردمی و حضور داوطلبانه مردم در عرصه‌های مختلف نشان داده است که مساجد در صورت برخورداری از برنامه و مدیریت فعال، توانایی بالایی برای تبدیل همدلی اجتماعی به اقدام عملی دارند. این ظرفیت حتی در مواجهه با بحران‌های بهداشتی، اجتماعی و حوادث پیش‌بینی‌نشده نیز قابل استفاده است. مسجد می‌تواند نقطه اتصال مردم، نهادهای محلی و دستگاه‌های مسئول باشد و زمینه شناسایی سریع نیازها و سازماندهی پاسخ‌های مردمی را فراهم کند.
البته تحقق این کارکردها صرفاً با تأکید بر اهمیت مسجد امکان‌پذیر نیست. مسجد باید برنامه‌محور باشد و امام جماعت، هیأت امنا و پایگاه بسیج به‌عنوان سه رکن اصلی آن، با تقسیم مسئولیت و شناخت نیازهای محله، زمینه مشارکت اقشار مختلف بویژه جوانان را فراهم کنند. مسجد همچنین باید به تریبونی زنده برای گفت‌وگو، تبادل نظر و جهاد تبیین تبدیل شود؛ تریبونی که در آن استاد دانشگاه، دانشجو، روحانی و دیگر صاحب‌نظران بتوانند با مطالعه و شناخت مسائل روز، به پرسش‌ها و دغدغه‌های مردم پاسخ دهند. بازگشت جوانان به مسجد نیز بیش از هر چیز به همین پویایی و توانایی در پاسخگویی به نیازهای فکری و اجتماعی آنان وابسته است.
مسجد‌محوری و محله‌محوری زمانی می‌توانند به الگویی مؤثر در حکمرانی تبدیل شوند که از سطح شعار فراتر بروند و با برنامه‌ریزی، تولید محتوای مناسب و پیوند مراکز علمی و پژوهشی با مساجد همراه شوند. مسجد خانه مردم است و احیای جایگاه آن به معنای احیای مشارکت مردم در اداره امور جامعه است. هرچه این نهاد بتواند ارتباط میان مردم و ساختارهای تصمیم‌گیری و اجرایی را تقویت کند، ظرفیت کشور برای حل مسائل از درون جامعه و با اتکا به سرمایه اجتماعی خود افزایش خواهد یافت.