راوی اضطراب پنهان زندگی
فرهنگ
171348
لوئیجی پیراندلو، ۲۸ ژوئن ۱۸۶۷ در سیسیل ایتالیا به دنیا آمد و ۱۰ دسامبر ۱۹۳۶ درگذشت. او از مهمترین نویسندگان و نمایشنامهنویسان ایتالیایی قرن بیستم به شمار میرود.
پیراندلو در خانوادهای مرفه و در محیط فرهنگی سیسیل پرورش یافت. پدرش بازرگان گوگرد بود و انتظار داشت پسرش نیز راه او را ادامه دهد، اما علاقه لوئیجی به ادبیات و تحصیل، مسیر دیگری برای او رقم زد. او در سال ۱۸۸۷ وارد دانشگاه رم شد و سپس برای ادامه تحصیل به آلمان رفت. پیراندلو در دانشگاه «بن» به تحصیل پرداخت و رساله دکترای خود را درباره گویش سیسیلی نوشت؛ موضوعی که نشاندهنده علاقه او به زبان، فرهنگ بومی و ویژگیهای زبانی زادگاهش بود. آشنایی با زبان و فرهنگ سیسیل بعدها در بسیاری از آثارش بازتاب یافت و به شخصیتها و موقعیتهای داستانی او رنگ و بویی خاص بخشید. نخستین تجربه ادبی پیراندلو با ترجمه «مراثی رم» گوته همراه بود. او پس از آشنایی با لوئیجی کاپوانا، نویسنده سیسیلی و از چهرههای مهم ناتورالیسم ایتالیا، توجه بیشتری به داستاننویسی پیدا کرد. در سال ۱۸۹۳ نخستین رمان خود، «مطرود» را نوشت و بهتدریج در مسیر ادبیات داستانی و نمایشنامهنویسی جایگاهی مستقل یافت. با وجود فعالیتهای ادبی، شهرت عمومی او تا سالها چندان گسترده نبود. اما نمایشنامه «شش شخصیت در جستوجوی نویسنده» نقطه عطفی در زندگی حرفهای او شد و نامش را در محافل ادبی و نمایشی اروپا بر سر زبانها انداخت.
با این حال، اهمیت ادبی پیراندلو به نمایشنامه محدود نیست و سال ۱۹۳۴، دو سال پیش از مرگش، به پاس نوآوریهای ادبی و تأثیرگذاری آثارش برنده جایزه نوبل ادبیات شد.
پیراندلو در داستانهای کوتاه و رمانهایش، جهانی آفریده که در آن هویت انسان، حقیقت، ظاهر و باطن، نقشهای اجتماعی و برداشت دیگران از شخصیت افراد پیوسته در معرض پرسش قرار میگیرند.
او نویسنده موقعیتهایی است که در نگاه نخست عادی و حتی خندهدار به نظر میرسند، اما با اندکی تأمل، تناقضها و اضطرابهای پنهان زندگی را نمایان میکنند.
در جهان داستانی پیراندلو، واقعیت همیشه آن چیزی نیست که در نگاه نخست به نظر میرسد. پیراندلو در داستانهای کوتاهش به سراغ موقعیتهایی میرود که شاید در ظاهر چندان متفاوت از تجربههای معمول زندگی نباشند؛ یک اختلاف همسایگی، یک ازدواج و... اما همین موقعیتهای آشنا در دست او شکل دیگری پیدا میکنند. شخصیتها در برابر اتفاقات کوچک واکنشهایی نشان میدهند که گاه با منطق متعارف سازگار نیست و همین واکنشها زمینهساز طنزی میشود که در پس آن، پرسشهایی جدی درباره اخلاق، عدالت، هویت، عشق، تنهایی و روابط انسانی قرار دارد.
آنچه سه کتاب «انتقام سگ»، «بیچاره آن مرحوم» و «زن مرده زن زنده» را در کنار یکدیگر خواندنی میکند، تنوع موقعیتها و شخصیتهایی است که پیراندلو برای روایت داستانهایش انتخاب کرده است. در این داستانها خبری از قهرمانان دستنیافتنی و اتفاقات دور از زندگی معمول نیست. شخصیتها از میان مردم عادی انتخاب شدهاند؛ کسانی که درگیر مسائل خانوادگی، مشکلات اقتصادی، اختلافات اجتماعی، روابط عاطفی و اتفاقات پیشبینی نشده زندگی هستند.
با این حال، پیراندلو به بازگویی ساده این اتفاقات بسنده نمیکند. او در پس هر موقعیت، تناقضی را آشکار میکند؛ گاهی تناقض میان تصور انسان از خودش و تصویری که دیگران از او دارند، گاهی فاصله میان آنچه فرد میخواهد و آنچه زندگی برایش رقم میزند و گاهی تعارض میان داوری اخلاقی و رفتار واقعی آدمها. طنز پیراندلو نیز از همین فاصلهها شکل میگیرد. خواننده ممکن است در آغاز با موقعیتی خندهآور روبهرو شود، اما بهتدریج درمییابد که پشت این خنده، مسألهای جدی درباره زندگی انسان پنهان شده است. او از یک سگ، یک خانه، یک ازدواج، یک پرنده یا حتی یک شغل، دریچهای برای مشاهده روابط پیچیده انسانی میسازد.
این سه مجموعه در کنار یکدیگر تصویری متنوع از توانایی پیراندلو در داستاننویسی ارائه میکنند. در مجموع بیست روایت کوتاه را پیش روی خواننده قرار میدهند؛ روایتهایی که هر کدام دریچهای مستقل به جهان نویسنده میگشایند. برای خوانندهای که میخواهد با آثار لوئیجی پیراندلو آشنا شود، این کتابها فرصتی فراهم میکنند تا بدون ورود به روایتهای بلند، با شیوه نگاه و جهانبینی یکی از مهمترین نویسندگان ادبیات ایتالیا آشنا شود. پیراندلو در این داستانها به ما یادآوری میکند زندگی، برخلاف ظاهر ساده و آشنایش، سرشار از موقعیتهای متناقض است و آدمها همیشه آنگونه نیستند که خود یا دیگران تصور میکنند. شاید همین ویژگی است که داستانهای او را پس از گذشت سالها همچنان خواندنی و تأملبرانگیز نگه میدارد.
رویدادهای معمولی آشوبناک
«انتقام سگ» گزیدهای از پنج داستان کوتاه لوئیجی پیراندلو است. این پنج داستان را نیز بهتر است بخشی از همان آزمایشگاه داستانی نویسنده بدانیم؛ موقعیتهایی ظاهراً معمولی که پیراندلو در آنها نسبت میان واقعیت و برداشت انسان از واقعیت، هویت و نقش اجتماعی، شفقت و خشونت و فاصله میان آنچه آدمها هستند و آنچه درباره خود تصور میکنند به هم میریزد.
داستان «انتقام سگ» که عنوان کتاب از آن گرفته شده، نمونهای روشن از نگاه انتقادی و طنزآمیز پیراندلو به روابط انسانی و اجتماعی است. در این داستان، جاکو ناکا صاحب زمینی در نزدیکی شهر است. ورود یک سگ به ماجرا و رفتار خشن صاحب آن، آرامش ساکنان اطراف را برهم میزند. ماجرا بهتدریج به مسألهای پیچیده میان ساکنان محله تبدیل میشود و مرز میان قربانی و مقصر، ترحم و مجازات و عدالت و انتقام را زیر سؤال میبرد. پیراندلو از همین موقعیت روزمره، طنزی تلخ درباره مفهوم عدالت و مسئولیت میسازد. پرسش اصلی این است که برای پایان دادن به رنج و مزاحمت، آیا باید حیوان را قربانی کرد یا مسئولیت اصلی متوجه انسانی است که حیوان را در چنین شرایطی قرار داده است؟ اهمیت داستان در این است که نویسنده به پاسخی ساده و قطعی رضایت نمیدهد. شخصیتها میان خشم، دلسوزی، ترس و میل به اجرای عدالت گرفتار میشوند و تصمیمی که در ابتدا ساده به نظر میرسد، پیامدهایی پیچیده پیدا میکند. این داستان نخستین بار در سال ۱۹۱۳ منتشر شد و بعدها در مجموعه داستانهای پیراندلو قرار گرفت.
چهار داستان دیگر این مجموعه نیز هرکدام موقعیتی مستقل و متفاوت دارند. در «سه اندیشه دخترک گوژپشت»، با دخترکی گوژپشت روبهرو میشویم که پسر همسایه به او نگاه میکند. در «خانه افسونزده»، مستأجران خانه به دلیل اعتقاد به وجود جن و نیروهای ماورایی، تصمیم میگیرند قرارداد اجاره را فسخ کنند. در این داستان، باورهای شخصیتها و ترس آنها از محیط زندگی، زمینه شکلگیری موقعیتی غیرمعمول را فراهم میکند. «روسری سیاه» داستان زنی است که تمام جوانی خود را وقف برادرش کرده است؛ اما در میانسالی، مردی به او نزدیک میشود و شرایط زندگیاش را دستخوش تغییری تازه میکند. «شب عروسی» نیز به شبی میپردازد که برای بسیاری از آدمها نقطه عطفی در زندگی زناشویی به شمار میآید. کنار هم قرار گرفتن این پنج داستان، مجموعهای متنوع از موقعیتهای انسانی را شکل میدهد که در آنها روابط خانوادگی، همسایگی، عاطفه و قضاوت اجتماعی به شیوه خاص پیراندلو به تصویر کشیده میشوند.
نمایش پیچیدگی رفتار
مجموعه «زن مرده زن زنده» شامل هفت داستان کوتاه است. در این کتاب نیز پیراندلو سراغ موقعیتهایی میرود که در آنها زندگی شخصیتها بر اثر اتفاقی پیشبینینشده تغییر میکند. مرگ، دوستی، کار، عشق، ازدواج و مناسبات اجتماعی از جمله موضوعاتی هستند که در داستانهای این مجموعه حضور دارند.
«کدامیک است؟» با موقعیت پسری آغاز میشود که شاهد خودکشی مردی است. این اتفاق، نقطه شروع داستانی است که عنوان پرسشبرانگیزش نیز توجه خواننده را به مسأله شناخت و تشخیص جلب میکند. در داستان «دود»، مردی که از دست دوست نابکارش فرار میکند، به کشاورزی و مزرعهداری روی میآورد. او تصمیم دارد به هر شکل ممکن مزرعه همسایه را نیز بخرد. میل به مالکیت و گسترش دارایی، در کنار تجربه ناخوشایند گذشته، موقعیتی برای نمایش پیچیدگی خواستهها و رفتارهای انسانی ایجاد میکند. داستان «زن مرده زن زنده» درباره مردی است که تصور میکند همسرش مرده است و در ادامه با خواهر او ازدواج میکند. اما همین موقعیت، زمینه شکلگیری تناقضی جالب را میان تصور شخصیت از واقعیت و آنچه در زندگی اتفاق میافتد، فراهم میکند. عنوان داستان نیز بهخوبی توجه خواننده را به مسأله مرز میان مرگ و زندگی و پیامدهای یک باور نادرست جلب میکند. در «سکته ناقص»، مردی با این پرسش روبهروست که چرا دوستش پس از سکته ناقص و فلج شدن، دست به خودکشی نمیزند. موضوع داستان، از همین پرسش آغاز میشود و خواننده را با نوع نگاه شخصیت به زندگی، ناتوانی و ادامه حیات روبهرو میکند.
«پالینو و میمی» داستان سگی است که دم ندارد و صاحبانش او را از خانه بیرون میکنند. این موقعیت ساده، بار دیگر فرصتی برای توجه به رفتار انسانها با حیوانات و نحوه مواجهه آنها با موجودی را فراهم میکند که به دلیل تفاوت ظاهری، از پذیرش و محبت صاحبانش محروم شده است. در «گل سرخ»، زنی بیوه به شهری میرود تا در اداره پست کار کند. مردان بسیاری خواهان ازدواج با او هستند و همین مسأله، شرایط اجتماعی و عاطفی تازهای برای شخصیت اصلی به وجود میآورد. داستان به موقعیت زنی میپردازد که در محیطی تازه قرار گرفته و توجه دیگران به او، بخشی از تجربه زندگیاش را شکل میدهد. آخرین داستان مجموعه، «سرگرمی» نام دارد. شخصیت اصلی مردی است که پس از ازدست دادن شغلهای قبلی خود، اکنون نعشکش شده است. تغییر پیدرپی موقعیت شغلی و رسیدن به کاری که با مرگ و تشییع مردگان ارتباط دارد، از همان موقعیتهایی است که پیراندلو میتواند با نگاهی طنزآمیز و انتقادی به آنها بپردازد.
انتهای پیام/