میدل ایست مانیتور:
مناقشه ایران و آمریکا و آینده پیمان منع گسترش سلاح هستهای
جهان
171400
مناقشه ایران و آمریکا فراتر از اختلافی دوجانبه، آزمونی برای اعتبار پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) و کارآمدی نظام بینالمللی کنترل تسلیحات است. این بحران تعادل میان سه رکن پیمان را به چالش کشیده است: جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای، حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و تعهد به خلع سلاح.
ماده چهارم پیمان حق بهرهمندی از فناوری هستهای صلحآمیز را به رسمیت میشناسد و ماده ششم همه اعضا را به مذاکره با حسن نیت برای خلع سلاح هستهای متعهد میکند. با این حال، نظارت سختگیرانه بر فعالیت کشورهای فاقد سلاح هستهای در کنار کندی روند خلع سلاح قدرتهای هستهای، تصور وجود استانداردهای دوگانه را تقویت کرده است.
ایران برنامه هستهای خود را برای تولید برق، تحقیقات علمی و توسعه فناوری میداند، اما آمریکا و متحدانش درباره غنیسازی اورانیوم، شفافیت فعالیتها و احتمال کاربرد نظامی آن نگرانی دارند. توافق برجام در سال ۲۰۱۵ با هدف محدودسازی برنامه هستهای ایران و افزایش نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی در برابر رفع تحریمها شکل گرفت، اما خروج آمریکا از توافق در سال ۲۰۱۸ اعتماد دیپلماتیک را تضعیف کرد. حملات نظامی سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ نیز امکان راستیآزمایی را دشوارتر کردهاند. اختلال در دسترسی بازرسان و نبود اطلاعات قابل اتکا درباره مواد و تأسیسات هستهای، احتمال محاسبه اشتباه و تشدید درگیری را افزایش داده است.
فشار نظامی ممکن است زیرساختهای هستهای را تخریب کند، اما دانش فنی و انگیزههای سیاسی برنامه هستهای را از میان نمیبرد. حتی حملات خارجی میتوانند این برداشت را در ایران تقویت کنند که بازدارندگی هستهای برای بقای کشور ضروری است. تداوم این تقابل، چرخهای از ناامنی، کاهش اعتماد، محدودشدن نظارت و آمادگی نظامی بیشتر ایجاد میکند.
آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای انجام مأموریت خود به استقلال فنی، دسترسی به تأسیسات و اطلاعات معتبر نیاز دارد. ایران باید تعهدات پادمانی را اجرا کند و دیگر کشورها نیز از سیاسیکردن فعالیتهای آژانس بپرهیزند. همزمان، نوسازی زرادخانههای قدرتهای هستهای و پیشرفت محدود خلع سلاح، اعتبار پیمان را تضعیف میکند.
کنفرانس بازنگری پیمان در سال ۲۰۲۶ بدون سند توافقی پایان یافت و اختلافات درباره خلع سلاح، امنیت منطقهای و اجرای تعهدات را آشکار کرد. افزایش بیاعتمادی ممکن است کشورها را به توسعه ظرفیت غنیسازی، کاهش پذیرش بازرسیهای گسترده و رقابت تسلیحاتی سوق دهد. همچنین احتمال خروج ایران بر اساس ماده دهم، که مستلزم اعلام سهماهه و توضیح شرایط فوقالعاده است، اهمیت یافته است.
احیای دیپلماسی مستلزم مذاکره مجدد تهران و واشنگتن با مشارکت اتحادیه اروپا، چین و روسیه، بازگشت نظارت مؤثر آژانس، تعهدات متقابل و قابل راستیآزمایی و پیشرفت واقعی قدرتهای هستهای در خلع سلاح است. در مجموع، اعتبار پیمان به اجرای منسجم تعهدات، حفظ حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای و حل اختلافات از مسیر دیپلماسی وابسته است.
انتهای پیام/